Z centrum widać najwięcej
  

KULTURA LIBERALNA > Czytając > Legendarne dzieje Warszawy...

Legendarne dzieje Warszawy dla dorosłych i dzieci. O książce „Legendy warszawskie. Antologia” [KL dzieciom]

Maria Kamińska

„Legendy warszawskie” to antologia 61 tekstów dawnych i współczesnych, czerpiących z folkloru i tradycji literackich. Nowocześnie zilustrowane, pobudzają estetyczną wrażliwość i zapraszają czytelnika do wędrówki śladami ważnych dla stolicy miejsc i postaci.

okladka_legendy

Tożsamość miasta zawarta w dokumentach historycznych nie byłaby tak barwna, gdyby nie legendy, które ukazują ją w innym wymiarze – wymiarze ludzkiej wyobraźni, skojarzeń, pamięci zbiorowej i przekazu ustnego. Niniejsza antologia to pierwszy tak obszerny, bo ponad sześćsetstronicowy, wybór legend warszawskich. Obok powszechnie znanych utworów, czytelnik znajdzie tu legendy przywołujące zdarzenia i obiekty, o których być może usłyszy po raz pierwszy. Obrazy Warszawy zebrane w antologii mogą zresztą zaskakiwać, różnią się bowiem od powszechnie utrwalonych wizerunków Warsa i Sawy, Syreny, Bazyliszka czy Złotej Kaczki, które są symbolami stolicy. Ilustracje Wojciecha Pawlińskiego burzą schemat klimatycznych bajkowych obrazków, znanych np. z teki Jana Marcina Szancera. Co więcej, koncepcja plastyczna ilustratora „Legend…” wydaje się początkowo trudno akceptowalna ze względu na swoją surowość, ostatecznie jednak uwodzi ona konsekwencją kolorystyki, ostrego geometrycznego kształtu i prostotą przekazu. Intryguje zestawienie staropolskiego języka z nowoczesnymi, ekspresyjnymi kształtami i kolorami.

Tę ilustracyjną niespodziankę zapowiada już tłoczona trójwymiarowa okładka, z gęstym deseniem zabudowy staromiejskiej w kształcie prostokątów i trójkątów, na tle którego umieszczony został „wojak niestary, urodziwy, i takiej fantazji, że diabła samego wziąłby za rogi, jeśli by ten stanął mu do oczu”, jakby wyskoczył wprost ze „Złotej Kaczki” Ewy Szelburg-Zarembiny. W ilustracjach obecna jest dziecięca prostota, a zarazem dojrzałość wysublimowanego artysty, tworzącego kod warszawskości w rysunkach-plakatach, z powodzeniem mogących stanowić autonomiczne dzieła. Forma niektórych – przywołująca skojarzenia z wycinankami – dodaje kolorytu interpretacjom miejskich tematów, podszytych ludową tradycją.

ilustracja_1

Nieocenioną wartością antologii jest historyczne wprowadzenie do całości tekstu oraz do każdego opisanego w zbiorze miejsca na mapie Warszawy. Pozwala ono legendarne wydarzenia umieścić w kontekście historycznym, a czasem wyeliminować nieprawidłowość chronologiczną, utrwaloną przez dziesięciolecia w ustnych przekazach. Na przykład ujęcia wody w oprawie z XIX w., istniejące do dziś na rynku Starego Miasta oraz pod postacią „Grubej Kaśki” w alei Solidarności, nie są architektonicznymi reliktami miejsc, w których zatrzymały się perły z rozsypanego naszyjnika Anny Jagiellonki, rzucone tam w nadziei na cudowny ratunek przed suszą.

Część historyczną dopełniają bogate przypisy, słownik opracowany przez Annę Martę Zdanowską oraz noty rozdziałowe, przygotowane przez Pracownię Studiów Miejskich.

ilustracja_2

„Legendy warszawskie” to pozycja obowiązkowa dla varsavianistów i przewodników warszawskich. Trafny wybór opowieści – a więc prezentujący historie, które szczególnie poruszą słuchaczy, okażą się adekwatne do ich wieku i wiedzy, a także celu wycieczki – to zawsze wielkie wyzwanie i sprawdzian umiejętności przewodnika. Wycieczka ma zapadać w pamięć – najmłodszych nie interesują wywody popularnonaukowe, lecz efekt i umiejętność interaktywnego przekazu. Bywa, że uczestnicy dopowiadają inne, znane im wersje legendy, przewodnik czy nauczyciel powinien więc znać ewolucję danego wątku, aby odpowiednio skorygować nielogiczne nieraz, utrwalone jednak w literaturze wywody. Po pojawieniu się niniejszej antologii, zbierającej większość interpretacji warszawskich legend, już nikt zawodowo zajmujący się przewodnictwem nie powinien mieć problemów z dotarciem do tekstów źródłowych, dotychczas rozproszonych. W książce wykorzystano utwory takich autorów, jak: Artur Oppman, Ewa Szelburg-Zarembina, Hanna Januszewska, Maria Krüger, Wanda Chotomska, Zdzisław Nowak, a także podania spisane w XIX w. przez folklorystów i historyków: Kazimierza Władysława Wójcickiego, Romana Zmorskiego, Walerego Przyborowskiego oraz opracowania funkcjonujące w sieci internetowej.

ilustracja_3

W antologii umieszczono legendy odwołujące się do miejsc znanych i odwiedzanych, znajdujących się w obowiązkowym programie wycieczek, a także do obiektów dziś już nieistniejących. Jedne i drugie zostały zaznaczone na mapie, ułatwiającej – szczególnie młodszym odbiorcom – aranżowanie spacerów czy gier miejskich w poszukiwaniu śladów materialnych i historycznych przestrzeni, nie tylko na Trakcie Królewskim.

Na słowa uznania zasługuje opatrzenie każdej legendy symbolem graficznym, informującym, czy dany utwór jest odpowiedni dla młodego czytelnika. Piktogramy niebieskie – przywołujące na myśl łagodne wiślane fale – informują o niskim stopniu trudności tekstu; piktogramy czerwone, przypominające języczki ognia piekielnego, ostrzegają przed „legendą straszną/trudną dla młodszego czytelnika”. To proste rozwiązanie ułatwia rodzicom i nauczycielom dobranie lektury do wieku i poziomu wrażliwości dzieci, bez niepotrzebnego narażania ich na negatywne emocje.

ilustracja_4

„Legendy warszawskie” nie są księgą zapisaną do końca. Proces funkcjonowania legend w przestrzeni publicznej i ich percepcji w świadomości społecznej trwa i ewoluuje. Nowoczesne środki wyrazu oraz powszechność mediów i portali społecznościowych dają okazję do nieograniczonych interpretacji i reinterpretacji legend. Przykładem może tu być promocyjny festiwal „Nowi Warszawiacy” z 2015 r. i przeprowadzona na nim gra miejska „Syreny w Warszawie” – w formie orędzia telewizyjnego podano informację o grupie syren zabłąkanych w miejskiej sieci kanalizacyjnej. Zaproponowano im – po pobycie w Centrum Przystosowawczym – honorowe obywatelstwo Warszawy. Motyw legendy warszawskiej, uwiecznionej w herbie miasta, stał się w tym przypadku wątkiem skłaniającym mieszkańców stolicy do refleksji nad tolerancją i otwartością na nowych współmieszkańców.

Legendy łączą dzieciństwo z dorosłością. Skłaniają do tego, by do nich wracać, interpretować je na nowo – przez pryzmat doświadczeń nowych pokoleń czytelników. „Legendy warszawskie. Antologia” to książka nie tylko dla dzieci – ukryty sens niektórych legend mogą odczytać wyłącznie dorośli. Niech ten tekst będzie zachętą do wspólnego, rodzinnego poznawania dziejów Warszawy.

 

Książka:

„Legendy warszawskie. Antologia”, wybór legend: Anna Marta Zdanowska; opracowanie, przypisy, redakcja i korekta: Julia Odnous; ilustracje, projekt graficzny i skład: Wojciech Pawliński; szkic historyczny o Warszawie: Krzysztof Zwierz; posłowie: Łukasz Bukowiecki, wyd. Muzeum Warszawy 2016.

 

Rubrykę redaguje Paulina Zaborek.

SKOMENTUJ

Nr 428

(12/2017)
21 marca 2017

PRZECZYTAJ INNE Z TEGO NUMERU

PRZECZYTAJ INNE Z TEGO NUMERU

PRZECZYTAJ INNE Z DZIAŁU

KOMENTARZE



WAŻNE TEMATY

TEMATY TYGODNIA

drukuj
pobierz jako pdf / wyślij e-mail