„Kultura Liberalna” ukazuje się od 2009 r. dzięki zaangażowaniu dziesiątek osób i dobrej woli darczyńców. Bądź jednym z nich. Wesprzyj nas.
10 zł
20 zł
50 zł
100 zł
Inna
kwota
Z centrum widać najwięcej
  

  • CLARK
  • MACMILLAN
  • BORODZIEJ
  • RUCHNIEWICZ
  • GRADVOHL
  • STAWISKI

Wojna!

Szanowni Państwo,

100 lat temu, 28 lipca 1914 r., Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii. Rozpoczęła się I wojna światowa. Wraz z nią nadeszła epoka, którą znamy – upowszechnienia ustroju republikańskiego i psychoanalizy, praw kobiet i strachu przed zjawiskiem masowej śmierci. A także nawyku zmiany czasu z zimowego na letni.

Czy jednak wspomnienie tamtego lata może mieć wpływ na umysły w roku 2014? Inaczej niż w Polsce, na Zachodzie debaty o znaczeniu Wielkiej Wojny toczą się od miesięcy. Doskonałe teksty napisali m.in. Dmitrij Trenin czy Iwan Krastew. Bułgarski politolog pisze wprost, że samo celebrowanie rocznic wydarzeń historycznych nie tworzy nowej historii. Europejscy dyplomaci mają głowy nasycone przestrogami przed tym, co najgorsze, a do czego doprowadziła nieodpowiedzialna dyplomacja i wyścig zbrojeń. Czy można się dziwić, że w sprawie aneksji Krymu dominowała polityka ostrożności? Krastew prognozuje, przypominając z kolei układ monachijski, iż w 2038 r. – w jego stulecie – politycy będą zanurzeni w zupełnie innym klimacie intelektualnym. Przedmiotem namysłu nie będzie wówczas nadmierna reakcja polityków Zachodu, lecz przeciwnie – ich zbytnia uległość.

Co więcej, dzisiejszy świat przywodzi na myśl czas sprzed 1914 r. Nie ma już dwóch wielkich zimnowojennych bloków państw. Kryzys na Ukrainie uzmysłowił umowność podstaw naszej geopolityki. Po dyplomatycznej planszy przesuwa się wiele pionków. Europa zaś już po raz wtóry pogrąża się w klimacie spod znaku „Zmierzchu Zachodu”. Nie tylko magia rocznic, ale także niepewność jutra skłania do poszukiwania mądrości w doświadczeniach sprzed 100 lat.

Na przekór utartym interpretacjom historycy skłonni są dziś przekonywać nas, że Wielka Wojna wcale nie była konieczna. Przeczesanie archiwów pozwoliło nawet ustalić stopień odpowiedzialności konkretnych osób za wybuch niepotrzebnego konfliktu. Czy zatem w stwierdzeniu: „to nie musiało się zdarzyć” nie wybrzmiewa najpełniej duch naszej epoki? Czy nie chodzi o wypowiedziane aluzyjnie obawy o los projektu Unii Europejskiej? I ponowne rozniecenie iskier wiary w siły człowieka?

Wielka Wojna to nie tylko lekcja geopolityki, ale także smutne losy jednostek. Miliony listów wysyłanych z frontu do najbliższych. „2 maja 1918. Droga matko, mam nadzieję, że miewasz się dobrze, równie dobrze, jak ja. Czuwałem ostatniej nocy od jedenastej do pierwszej i zdałem sobie sprawę, że od północy będą Twoje urodziny. Droga mamo, jak wszystko wydaje się tutaj inne, kiedy się powie: teraz są urodziny mojej mamy, to sprawia, że wszystko wygląda inaczej. Życzmy sobie, droga mamo, że będziemy znów razem w domu na Twoje przyszłe urodziny. (…) Gdy do Ciebie piszę, jesteśmy daleko od niebezpieczeństwa, ale zawdzięczamy je ciężkim stratom. Bez wątpienia odpoczniemy zanim wszystko nie zacznie się od nowa. Miejmy nadzieję, że wojna wkrótce się skończy, bo jeśli nie, to Francja będzie całkowicie zniszczona. Nie podzielę się wspomnieniami z wojny, bo mam ich powyżej uszu. Oczywiście, póki co, mamy się lepiej, nawet jeśli daje o sobie znać reumatyzm od siedzenia w błocie”. Tak pisał 19-letni żołnierz armii niemieckiej. Zginął w lipcu 1918 roku.

Zapraszamy Państwa do wspólnej wyprawy szlakiem od wzniosłości do śmieszności, od gazów spod Ypres i Bolimowa aż do Szwejka i C.K. Dezerterów. Usiądźmy razem za sterami wehikułu czasu i zastanówmy się, czy świat sprzed wieku miejscami nie jest bliźniaczo podobny do współczesnego. Towarzyszyć w tej podróży będą fantastyczni Autorzy.

W Temacie tygodnia prezentujemy wywiady z najgorętszymi nazwiskami ostatnich miesięcy: Christopherem Clarkiem, Margaret MacMillan i Włodzimierzem Borodziejem.

Christopher Clark, australijski historyk, wykładowca w Cambridge, autor bestsellerowej analizy I wojny „The Sleepwalkers” (Lunatycy), w rozmowie z Jarosławem Kuiszem i Karoliną Wigurą szkicuje mapę podobieństw i różnic między światem 1914 r., a dzisiejszym. Wyjaśnia kontekstualny charakter pojęcia winy i odpowiedzialności za destabilizację ładu politycznego, to jak zmieniały się wraz z ewolucją stosunków międzynarodowych – od I wojny do kryzysu ukraińskiego. I jaką rolę w procesie tym odgrywali tytułowi „lunatycy” – czyli elity polityczne.

I wojna światowa przyniosła zmianę sytuacji kobiet, postęp w medycynie, ale i radykalny wzrost ruchu faszystowskiego i bolszewickiego – opowiada Margaret MacMillan, rektorka St Antony’s College na Uniwersytecie Oksfordzkim, autorka książki „The War That Ended Peace”. 100 lat po wybuchu konfliktu powinniśmy patrzeć na niego jak na zjawisko, które głęboko zmieniło całą Europę. Niestety, w jego upamiętnieniu dominuje jednak ton narodowy, jeśli nie nacjonalistyczny.

Włodzimierz Borodziej, współautor wydanej przed miesiącem „Naszej wojny”, w rozmowie z historykiem z „Kultury Liberalnej” Błażejem Popławskim obala mit I wojny światowej jako konfliktu totalnego i nieuchronnego, dowodząc, że zdarzył się on… zupełnym przypadkiem. Historycy rozmawiają także o różnicach w kulturze pamięci na wschodzie i zachodzie Europy, zastanawiają się na tempem przemian w obrębie społeczeństwa obywatelskiego i swoistej „misji cywilizacyjnej”, którą państwa centralne nieudolnie realizowały na froncie wschodnim.

W zakładce Komentarz Nadzwyczajny znajdą Państwo teksty Krzysztofa Ruchniewicza poświęcony pamięci zbiorowej I wojny w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej oraz Jacka Stawiskiego, który porównuje lata 1918 i 1989 – dwa momenty odzyskania przez Polskę niepodległości.

Teksty o I pierwszej wojnie znajdują się również w działach Patrząc i Czytając.

W zakładce Patrząc znajdą Państwo opis dwóch wystaw zorganizowanych w tym roku w stolicach imperiów, które starły się w Wielkiej Wojnie. Jarosław Kuisz śledzi sposób, w  jaki świadomość konfliktu przenikała do ikonografii afiszów, pocztówek, a nawet dziecięcych rysunków zgromadzonych na wystawie w wiedeńskiej Österreichische Nationalbibliothek. Joanna Kozłowska na londyńskiej wystawie w Narodowej Galerii Portretu przygląda się natomiast twarzom nadanym wojnie przez portrecistów frontowych umieralni, a także brytyjskich futurystów. Zapraszamy także do lektury dwóch esejów filmoznawczych. Aleksander Kowalik analizuje splot literackiej i filmowej narracji w nagrodzonej Oscarem  ekranizacji „Na Zachodzie bez zmian” Lewisa Mileston’a z 1930 roku. Esej Krzysztofa Siwonia próbuje natomiast odkryć cechy charakteryzujące nieliczne polskie filmy poświęcone tematyce pierwszowojennej. Czy obrazom Kawalerowicza, Hasa, Janusza Majewskiego i Magdaleny Łazarkiewicz udało się uciec od romantycznego patosu?

W Czytając Hubert Czyżewski recenzuje wspomnianą już książkę Christophera Clarka „The Sleepwalkers”, a Piotr Szymański I tom dzieła Włodzimierza Borodzieja i Macieja Górnego „Nasza wojna”. Tekst Wojciecha Engelkinga traktuje o klasycznej już książce Barbary W. Tuchman „Wyniosła wieża”, w której autorka przedstawia świat La Belle Époque w przededniu wybuchu światowego konfliktu. Po raz pierwszy prezentujemy też całkowicie subiektywny ranking najważniejszych dzieł literackich opisujących I wojnę.

W numerze przypominamy także opublikowane wcześniej na stronie „Kultury Liberalnej” teksty poświęconej tematyce I wojny światowej: opowieść o zabójstwie arcyksięcia Ferdynanda autorstwa Paula Gradvohla oraz eseje Piotra Kieżuna o twórcy komiksów Jacquesie Tardim i o powieści Jeana Echenoza „1914”, która w tym roku ukazała się w przekładzie na język polski.

Tematowi Tygodnia towarzyszą dyskusje na falach radiowych. 28 lipca po godzinie 21.00 w radiowej „Trójce” w audycji Dariusza Bugalskiego „Klub Trójki” wraz z Włodzimierzem Borodziejem oraz Maciejem Górnym wziął udział Jarosław Kuisz . Z kolei 29 lipca po godzinie 20.15 w audycji Krzysztofa Renika „Świat w Powiększeniu” (Polskie Radio 24) wystąpi Piotr Kieżun.

Zapraszamy do lektury i słuchania audycji!

Jarosław Kuisz

 


 

Stopka numeru:

Koncepcja Tematu Tygodnia: Redakcja

Współpraca: Błażej Popławski, Adam Puchejda, Kacper Szulecki, Viktoriia Zhuhan, Piotr Dudek, Justyna Karpińska, Katarzyna Mierzejewska, Michalina Seliga

Autorka ilustracji: Marta Zawierucha [http://martazawierucha.wordpress.com/]

Nr 290

(30/2014)
29.07.2014
Ilu_2

Christopher Clark w rozmowie z Jarosławem Kuiszem i Karoliną Wigurą

Lunatycy

Większość polityków w 1914 r. zdawała sobie sprawę, jak katastrofalne skutki może przynieść konflikt zbrojny. Jednocześnie wszyscy rozgrywali partykularne interesy. Byli bardzo bliscy nam, ludziom żyjącym w wielobiegunowym i nieprzejrzystym świecie pozimnowojennym – przekonuje autor głośnej książki „The Sleepwalkers” (Lunatycy).

Ilu_3

Włodzimierz Borodziej w rozmowie z Błażejem Popławskim

Nasza wojna

O różnicach w pamięci o I wojnie światowej, prawdziwych zwycięzcach i przegranych globalnego konfliktu oraz przyczynach współczesnej mody na kuchnię galicyjską rozmawiają dwaj historycy – Włodzimierz Borodziej, współautor „Naszej wojny”, oraz Błażej Popławski z „Kultury Liberalnej”.

Ilu_4

Z Margaret MacMillan rozmawiają Jarosław Kuisz i Karolina Wigura

Wojna, która zakończyła pokój

I wojna światowa przyniosła zmianę sytuacji kobiet, postęp w medycynie, ale i radykalny rozwój ruchu faszystowskiego i bolszewickiego. 100 lat po wybuchu konfliktu powinniśmy patrzeć na niego jak na zjawisko, które głęboko zmieniło całą Europę. Niestety, w jego upamiętnieniu dominuje ton narodowy, jeśli nie nacjonalistyczny, opowiada Margaret MacMillan, rektorka St Antony’s College na Uniwersytecie Oksfordzkim, autorka książki „The War That Ended Peace”.

PATRZĄC
na zachodzie bez zmian

Aleksander Kowalik

Praktyczna lekcja umierania. Analiza „Na Zachodzie bez zmian” Lewisa Milestone’a

Ze splotu literackiego pierwowzoru Ericha Remarque’a i filmowego kunsztu Lewisa Milestone’a wyłania się porażający obraz schyłku pokolenia dorastającego w czasach wojny: od bohaterskiego entuzjazmu, przez pierwsze rozczarowania po rozpacz śmierci w okopach. Kto ponosi odpowiedzialność za tragedię „żelaznej młodzieży”?

WIĘCEJ
CZYTAJĄC
The_Sleepwalkers_Clark_IKONKA

Hubert Czyżewski

Gra o tron 1914. „The Sleepwalkers” Christophera Clarka

Przyczyny wybuchu I wojny światowej od stu lat prowokują gorące debaty, które miałyby wskazać winnych wielkiej katastrofy. Australijski historyk Christopher Clark sugeruje, że przedwojenne elity funkcjonowały niczym lunatycy zmierzający bezmyślnie do katastrofy. I nie boi się szukać współczesnych analogii.

Nasza wojna_Borodziej_Gorny_IKONKA

Piotr Szymański

Skrwawione ziemie dwadzieścia lat wcześniej. O „Naszej wojnie” Włodzimierza Borodzieja i Macieja Górnego

Dzielny wojak Szwejk, łotrzykowscy C.K. Dezerterzy, stary poczciwy „cysorz” Franz Josef… I wojna światowa na froncie wschodnim kojarzy nam się raczej z przedłużeniem wygodnickiej belle époque niż ze strasznym konfliktem, jaki miał w rzeczywistości miejsce. Książka polskich historyków przywraca właściwą perspektywę wydarzeń Wielkiej Wojny w Europie Wschodniej.

WIĘCEJ
SMAKUJĄC
Ikonka do Smakując

Anna Olmińska

Dlaczego w moim domu nie ma lodówki

Człowiek ceni sobie sprzęty, które ułatwiają codzienne funkcjonowanie – i dlatego trudno mu zrozumieć, dlaczego ktoś z własnej woli, z pełną świadomością postanawia na przykład zrezygnować z posiadania lodówki.

WIĘCEJ

KOMENTARZ NADZWYCZAJNY

[List od Czytelniczki] Najfajniejsze z powstań

Zabawa pamięcią. O 70. rocznicy powstania warszawskiego

1918/1989: Dwie niepodległości, dwie modernizacje