Poszło o jedną literę. Jak co roku od 1991, Rada Bezpieczeństwa miała dwa tygodnie temu przedłużyć mandat Misji ONZ ds. Referendum w Saharze Zachodniej. Tę byłą hiszpańską kolonię Maroko zaanektowało 51 lat temu, powołując się na lenno, jakie płacono tam w XVII wieku marokańskim sułtanom. Jednak ONZ nadal uznaje Saharę za ostatnią w Afryce kolonię. Zaś Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że zaszłości lenne sprzed niemal czterystu lat nie uzasadniają marokańskich roszczeń do suwerenności. Mimo to

Maroko nadal okupuje dwie trzecie terytorium Sahary.

Pozostała jedna trzecia, wzdłuż krótkiej granicy z Algierią i długiej z Mauretanią, pozostaje pod kontrolą POLISARIO, czyli wojskowej i politycznej organizacji niepodległościowej. Są to obszary pustynne, nie nadające się do ludzkiego zamieszkania; większość z około ćwierć miliona saharyjskich uchodźców schroniła się w Tinduf w Algierii, gdzie w obozach wyrasta kolejne pokolenie. W 1991 roku Maroko zaakceptowało, by o przyszłości Sahary rozstrzygnęło referendum, a ONZ powołała stosowną misję, zwaną od skrótu jej francuskiej nazwy MINURSO. Do referendum jednak nie doszło, bowiem Rabat żądał, by uczestniczyli w nim „wszyscy Saharyjczycy”, czyli także marokańscy osadnicy, których jest już na Saharze więcej, niż rdzennych mieszkańców. Z nadziei pozostała jedynie literka „R” w nazwie misji, która oznacza „referendum” – i o nią się rozbiło głosowanie w Radzie Bezpieczeństwa.

USA, Izrael i UE po stronie Maroko?

Prowadzona przez Rabat polityka „faktów dokonanych” okazała się skuteczna. Większość państw, które uznały niepodległościowy Front POLISARIO, zgodnie z rezolucją Zgromadzenia Ogólnego, za „jedynego prawnego reprezentanta narodu saharyjskiego” wycofała swe uznanie. Obecnie proklamowane przez POLISARIO państwo uznają jedynie 33 państwa, w tym główne afrykańskie potęgi: RPA, Nigeria, Etiopia, Kenia – a zwłaszcza Algieria, główny sponsor POLISARIO. Poza Afryką zaś, między innymi, Iran, Wietnam i Kuba.

Państwa UE zrazu popierały stanowisko ONZ, co nie przeszkadzało im pośrednio uczestniczyć, via Maroko, w eksploatacji zasobów naturalnych okupowanej części kraju – w tym ogromnych złóż fosfatów i bogatych atlantyckich łowisk. Nawet wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, uznające tę działalność za pogwałcenie saharyjskiego prawa do samostanowienia, nie zmieniły polityki Brukseli.

Ale w 2020 roku USA uznały marokańską suwerenność, by nakłonić Rabat do przystąpienia do Porozumień Abrahamowych z Izraelem. Gdy Rabat Porozumienia podpisał, Izrael także uznał marokańską suwerenność.  państwa UE również zaczęły zmieniać front.

Obecnie Francja uznaje marokańską obietnicę autonomii pod władzą Rabatu za „jedyne rozwiązanie” problemu. Z kolei Wielka Brytania, Niemcy i Hiszpania, dawny bastion poparcia dla POLISARIO, przyjmują bardziej wstrzemięźliwe „rozwiązanie”, co teoretycznie dopuszcza nadal możliwość samostanowienia Sahary. Ukoronowaniem tych zmian byłą rezolucja Rady Bezpieczeństwa, uznająca marokański plan autonomii za „jedyne realistyczne rozwiązanie” – tym samym legalizując aneksję dokonaną pół wieku wcześniej.

Rosja w obronie Sahary?

Gdy doszło do corocznej debaty nad przedłużeniem mandatu MINURSO, USA – wzmacniając owo „realistyczne” stanowisko – zaproponowały, by z nazwy misji usunąć literkę „R”. Choć przecież to referendum, dziś nierealistyczne, było sensem całej misji. USA poparła większość członków Rady. I tylko rosyjskie weto uniemożliwiło całkowitą zmianę frontu.

Nazajutrz rezolucję rosyjską o kontynuacji niezmienionego mandatu misji, zawetowały Stany Zjednoczone – i tym samym MINURSO została rozwiązana, a Rosja nieoczekiwanie stałą się jedynym obrońcą prawa międzynarodowego.

W tych dniach ostatni członkowie MINURSO opuścili terytorium Sahary. Dla Rabatu to historyczny triumf: odtąd nic nie ogranicza marokańskiej suwerenności na nielegalnie okupowanych ziemiach ani de iure, ani de facto. Dla tej mniejszości Saharyjczyków, którzy w swoim kraju nadal prowadzą polityczną walkę o samostanowienie, oznacza to bezpośredni wzrost zagrożeń. Dziesiątki Saharyjczyków odsiadują wyroki więzienia, z dożywociem włącznie, za walkę z marokańską okupacją. Prowadzą głodówki, żądając odsiadki na terenie Sahary, by mogły odwiedzać ich rodziny. Rodziny z kolei często tracą kontakt z uwięzionym, których ponad pięciuset zaginęło po aresztowaniu przez marokańskie władze.

Faktyczna likwidacja obecności ONZ na Saharze drastycznie utrudni walkę w obronie praw Saharyjczyków walczących o niepodległość.

Niepodległej Sahary Zachodniej nie będzie

Obserwatorzy MINURSO monitorowali także zawieszenie broni między Rabatem a POLISARIO. Lecz tu ich wyjazd niewiele zmieni. Militarnie Saharyjczycy nie są w stanie Maroku zagrozić, a wzdłuż nieformalnej granicy między strefą okupowaną a resztą Sahary władze w Rabacie wybudowały najdłuższą fortyfikację na świecie: wał ziemny długości 2700 kilometrów, naszpikowany czujnikami i automatycznymi stanowiskami ogniowymi. Od wschodniej strony chroni go najdłuższe pole minowe świata, po zachodniej co kilkadziesiąt kilometrów znajdują się marokańskie posterunki.

Wał gwarantował marokańskim osadnikom bezpieczeństwo militarne; ostatnie decyzje ONZ gwarantują im bezpieczeństwo polityczne. Niepodległej Sahary nie będzie.

Algieria, znajdująca się z Marokiem od niemal 70 lat w stanie permanentnego konfliktu na krawędzi wojny, oczywiście nie zrezygnuje ze wspierania POLISARIO – choć grozi jej w odwecie poparcie Rabatu dla separatystów kabylskich. Algier pozostanie w tym jednak coraz bardziej izolowany, choćby ze względu na przymierze z Iranem, zawarte w reakcji na podpisanie przez Rabat Porozumień Abrahamowych.

Zarazem Francja, mimo swej radykalnej zmiany frontu, musi uwzględniać żądania Algieru. Jest uzależniona od algierskiego gazu i narażona na wewnętrzną destabilizację związaną z obecnością dwumilionowej algierskiej diaspory. Zaś Madryt, pod silną presją Maroka w kwestii Ceuty i Melilli, zapewne będzie musiał uznać marokańską suwerenność za jedyne rozwiązanie. Wreszcie Algieria, w reakcji na swe saharyjskie niepowodzenie, wzmocniła obecność wojskową w krajach Sahelu, zwłaszcza w Nigrze, gdzie antyzachodnie junty wojskowe toczą nieskuteczną wojnę z islamistycznymi bojówkami. Algieria, która w podobnym konflikcie w latach 90. straciła około 150 tysięcy ofiar, ma tu duże doświadczenie.

ONZ się ugina a okupanci zacierają ręce

Kapitulacja ONZ wobec marokańskiej aneksji zapewne więc nie przyniesie spodziewanej regionalnej stabilizacji. Dramatycznie natomiast podważa ona wiarygodność prawa międzynarodowego, które stanowi, że POLISARIO – a nie dwór w Rabacie – pozostaje jedynym legalnym przedstawicielem narodu saharyjskiego. Tyle tylko, że rzeczywiście nie widać „realistycznej” alternatywy dla marokańskiej suwerenności. Sytuację mogłaby zmienić jedynie wielka wojna algiersko-marokańska zakończona zwycięstwem Algieru. Jednak taka wojna miałaby katastrofalne konsekwencje dla całej Północnej Afryki; zaś Saharyjczykom przyniosłaby wprawdzie niepodległość, ale już niekoniecznie wolność. Autokratyczne Maroko jest bowiem dużo mniej opresyjnym państwem niż rządzona przez wojskowo-polityczną oligarchię Algieria. To dla wszelkich okupantów ważna i podnosząca na duchu lekcja.

Zauważyli oni także niechybnie, że obietnica przyszłego referendum przez dziesięciolecia chroni przed sankcjami: Indie także w 1948 r. obiecały ONZ referendum w Kaszmirze. Nie odbyło się ono nigdy – ale indyjskiej suwerenności nad Kaszmirem nie kwestionuje dziś nikt z wyjątkiem Pakistanu.

Kluczowym elementem jednak jest wymiana ludności: to marokańska większość na Saharze zapewniła Rabatowi zwycięstwo i w końcu jego uznanie przez ONZ. Tureccy okupanci na północnym Cyprze wypędzili całą grecką ludność, a osadników z Anatolii jest tam dziś więcej niż rdzennych cypryjskich Turków. Wprawdzie nikt nie uznał ogłoszonej przez Ankarę Tureckiej Republiki Cypru Północnego. Ale być może inaczej byłoby, gdyby Turcja od razu przyłączyła okupowaną północ, jak Maroko Saharę. Wynika z tego smutny wniosek: bezprawia należy dokonywać szybko, stanowczo i konsekwentnie. Wówczas są szanse, że jego zaakceptowanie zostanie po pół wieku uznane za jedyne realistyczne wyjście.