Zmiany nadchodzą pełną parą. Pod koniec października Ministerstwo Cyfryzacji przedstawiło projekt ustawy o minimalnym wieku dostępu do serwisów społecznościowych. Pomysł zablokowania dzieciom do lat piętnastu możliwości korzystania z mediów społecznościowych opiera się na dwóch filarach: weryfikacji wieku za pomocą e-dowodu (lub jego pochodnych) i zwiększaniu świadomości nastolatków o zagrożeniach związanych z internetem za pomocą zaktualizowanej podstawy programowej.
Propozycja ministerstwa przychodzi niespełna miesiąc po tym, jak Ursula von der Leyen ogłosiła projekt EU KIDS Act (od „EU Keeping Internet Digital Spaces Accountable and Trustworthy”), który harmonizowałby legislacyjne propozycje różnych krajów członkowskich.
Choć za obydwoma projektami stoją szczytne motywacje, warto przyjrzeć się im krytycznie.
Czego właściwie mamy zakazać?
Łatwo jest powiedzieć, że należy odciąć dzieci od korzystania z tych okropnych internetów, ale legislacja wymaga większej precyzji. A tu rodzi się odwieczny problem tego, na ile prawo nadąża za technologią i społeczeństwem. I jak napisać ustawę tak, by nie trzeba było jej zmieniać przy każdej nowince.
Póki co, polskie ministerstwo wybrało zakres bardzo wąski, bo ograniczony jedynie do serwisów społecznościowych (w rozumieniu takim, jak czyni to unijny akt o usługach cyfrowych). Problem w tym, że
dzieci i nastolatkowie niekoniecznie korzystają z platform społecznościowych w taki sposób, jak ich rodzice, a media społecznościowe wciąż się zmieniają.
Po pierwsze, Facebook sprzed dziesięciu lat jest innym miejscem niż dzisiejszy. A TikTok działa bardziej jak kanał nadawczy niż tradycyjna platforma do wymieniania się informacjami o tym, co u nas słychać. Po drugie, dzieci nie potrzebują Facebooka, bo spotykają się na discordach, robloxach i w grupach konwersacyjnych na komunikatorach. Czy i do nich należy ograniczyć im dostęp? A jeżeli tak, to w imię czego?
KIDS Act nie myśli przyszłościowo
Komisja Europejska do tej kwestii podeszła ambitniej, bo obok serwisów społecznościowych w projekcie zakazu uwzględniła także gry online, czatboty oraz towarzyszy AI. Z jednej strony, takie podejście regulacyjne ma więcej sensu, bo uwzględnia wspomniane niuanse. Z drugiej jednak, grozi kazuistyką – bo to, że dziś nastolatki rozmawiają z botami na Replice, nie znaczy jeszcze, że będą to wciąż robić za lat pięć.
Na poziomie unijnym KIDS Act to kolejny przykład prawa pisanego tylko pod bieżące problemy.
W dodatku na chybcika, bez analizy ryzyka i rzetelnej refleksji nad tym, jak pisać prawo. Jak przy wielu innych propozycjach obecnej Komisji, tak i przy KIDS Act nikt w brukselskim Berlaymont zdaje się nie pamiętać, że przy tak ważnych kwestiach należałoby przeprowadzić impact assessment [ocenę wpływu – przyp. red.]. A także analizę tego, jak rozwiązania wpływają na prawa podstawowe.
Kiedyś takie sytuacje były wyjątkami, nie regułą. Choćby przy okazji negocjowania RODO legislatorzy unijni byli w stanie myśleć perspektywicznie o tym, jak zabezpieczyć prawo przed przedawnieniem w związku z rozwojem technologicznym. Tymczasem KIDS Act skrupulatnie wylicza: gry, czatboty, systemy AI (ale tylko określonego rodzaju) i inne technologie, które, owszem, może i są już teraz w użyciu, ale w których ramy niekoniecznie będą się mieścić rozwiązania dotyczące problemów przyszłości.
Brak dokładniejszej refleksji nad skutkami proponowanych rozwiązań prowadzi też do sytuacji, w której łatwo przestrzelić z analizą proporcjonalności – na przykład prawo do prywatności w kontekście weryfikacji wieku.
Jak weryfikować wiek dziecka?
Bardzo trudno dowiedzieć się z całkowitą pewnością, kto siedzi po drugiej stronie monitora. Najpowszechniejsze metody weryfikacji i szacowania wieku są, delikatnie mówiąc, dalekie od skuteczności: deklaratywne kliknięcie „Tak” na banerze nie daje żadnej możliwości weryfikacji, a szacowanie za pomocą testów matematycznych czy systemów AI jest obarczone dużą możliwością błędów.
Najskuteczniejszą metodą weryfikacji pozostaje więc identyfikacja użytkownika. A to wiąże się z dużą ingerencją w prawo do prywatności i do ochrony danych osobowych.
Zgodnie z Kartą Praw Podstawowych UE, żeby ograniczyć prawo podstawowe – a obowiązek identyfikacji czy weryfikacji jest takim ograniczeniem – należy to robić na podstawie prawa, w określonym celu publicznym, z poszanowaniem istoty prawa podstawowego, a także zgodnie z zasadą proporcjonalności. Zasada ta zakłada, że wprowadzone ograniczenie jest niezbędne, skuteczne i wprost proporcjonalne. Upraszczając, oznacza to, że ingerencja w prawo podstawowe jest proporcjonalna, jeśli przy porównaniu negatywnych i pozytywnych skutków proponowanej zmiany wynika, że opłaca się ograniczyć to prawo w imię osiągnięcia wyższego celu społecznego. Trybunał Sprawiedliwości UE wyspecjalizował się w precyzyjnej kalibracji tego, jak to ma wyglądać w praktyce.
Sprawa tak delikatna, jak weryfikacja wieku w internecie, otwiera nieuchronnie dyskusję o proporcjonalności.
Czy ważniejsze jest dla nas potwierdzenie, że użytkownik internetu ma ponad 18 lat, czy jednak zachowanie prawa tego użytkownika do (względnej, w warunkach internetowych) prywatności?
W ramach bezpieczeństwa w internecie zrezygnujemy z prywatności?
Czy rolą państwa jest kontrolowanie każdej działalności swoich obywateli w internecie, czy jednak projektowanie regulacji w taki sposób, by korzystanie z internetu odbywało się bezpiecznie, ale bez poświęcania prawa do prywatności?
Komisja Europejska i Ministerstwo Cyfryzacji jako skuteczny i proporcjonalny środek proponują weryfikację wieku użytkowników poprzez e-dowody, w tym także unijny eIDAS. Rozwiązanie to miałoby gwarantować, że użytkownik udostępnia jedynie swój wiek, ale już nie konkretną tożsamość. Przeciwnicy tego pomysłu argumentują, że założenie to jest bardzo trudne do zrealizowania w praktyce, zgodnie z optymistycznymi założeniami ustawodawcy. Bo taki e-dowód tworzy unikalny i trwały identyfikator obywatela, a państwo zyskuje technologiczną możliwość wglądu w to, kiedy, gdzie i z jakich usług cyfrowych korzystamy. Nawet jeśli selektywna wymiana informacji jest możliwa, wciąż obarczona jest ryzykiem wtórnej identyfikacji użytkownika.
Inne rozwiązania, częściowo zaproponowane przez Komisję w KIDS Act, zakładają udział rodzica albo opiekuna prawnego w nadzorowaniu tego, jak dziecko korzysta z internetu. To również obarczone jest dużym zaufaniem do tego, jak wyglądają relacje między dziećmi i ich opiekunami. A także wizją społeczeństwa, w którym dzieci nie mają miejsca na żadną swobodę w uczestniczeniu w życiu publicznym, i należą do rodziców (w tym przecież i takich, którzy mogą, na przykład, swobodnie rozporządzać wizerunkiem dziecka). To rozwiązanie zakłada również paradoksalne scenariusze, w których ostatecznie zarówno rodzic, jak i dziecko muszą oddać platformom więcej danych, by zapewnić weryfikację tożsamości. Nie wspominając nawet o tym, że dzieci i tak znajdą sposób na to, by dostać się tam, gdzie chcą, a VPN-y skutecznie obchodzą wszystkie terytorialne ograniczenia dostępu.
A co z dorosłymi?
Zarówno wizja Komisji, jak i Ministerstwa zakłada, że dorośli wiedzą, jak radzić sobie z zagrożeniami, jakie stawia przed nimi internet; są odporni na manipulację i nie dają się ani dezinformować, ani inwigilować. To oczywiście bzdura.
Radykalizacji ulegają zarówno dzieci, jak i dorośli, a rosnąca polaryzacja ostatnich lat pokazała, że nikt nie jest odporny na dezinformację. Fejki siejące w październiku panikę wokół czarnego piątku rozsyłały nie dzieci, ale rodzice i nauczyciele na grupach klasowych i kontach na platformie X czy Facebooku.
Zakaz dostępu do mediów społecznościowych przez dzieci nie zatrzyma złych wpływów internetu, a jedynie je opóźni. A rozwiązanie byłoby prostsze: zamiast siłować się z proporcjonalnością systemu weryfikacji wieku wystarczyłoby zakazać uzależniających interfejsów i skutecznie egzekwować prawo dotyczące moderacji treści. A także: nałożyć konkretne obowiązki i zakazy na dużych graczy – w odniesieniu do wszystkich, a nie tylko młodych użytkowników internetu.
