Katarzyna Skrzydłowska-Kalukin: Michał O. interesował się Andersem Behringiem Breivikiem, który w 2011 roku zabił 77 osób w Oslo i na wyspie Utøya. Sposób, w jaki doszło do ataku w Krakowie, przypomina tamten zamach. Piętnaście lat później pojawiły się nowe lęki, choćby przed Rosją. Czy w Norwegii pamięta się o zamachu Breivika w sposób, który pomaga zapobiegać podobnej przemocy?

Nina Witoszek: Są różnice między tymi atakami. Breivik planował swój zamach latami. Uderzył w dzielnicę rządową, a potem w młodzież na Utøyi, w której widział przyszłość wielokulturowej Norwegii. Napisał manifest będący potpourri skrajnych ideologii. Na wyspie podszywał się pod policjanta. Strzelanie na oślep w Krakowie bardziej kojarzy mi się z amerykańskim gangsteryzmem.

Co do Breivika, mam wrażenie, że Norwegia drepcze w miejscu. To moja subiektywna ocena oparta na lekturze norweskiej prasy. Zresztą trochę się tego spodziewałam. W norweskiej tradycji humanistycznej silne jest przekonanie, że ludzie są z natury dobrzy. Kiedy ktoś robi coś potwornego, łatwiej, moim zdaniem, mówić o szaleństwie, patologii czy pogwałceniu norm niż o obecności zła.

Breivik kolejny raz stara się o warunkowe zwolnienie. Skarżył się też na warunki izolacji i brak kontaktu z innymi. Pozostaje w więzieniu, a w postępowaniu o zwolnienie pytanie dotyczy tego, czy nadal stanowi zagrożenie. Pytanie o zło należy do innego porządku.

Jestem jednak uczennicą Leszka Kołakowskiego. Na jego oksfordzkich seminariach dowiedziałam się, że diabeł istnieje. Mam wrażenie, że w Polsce inaczej niż w Norwegii postrzegamy zło. Tkwi ono w naszych doświadczeniach historycznych, jest częścią tego „Traumalandu”, o którym pisał Michał Bilewicz. Norwegia ma za sobą inną historię jako część królestwa Danii, a potem Szwecji, które nie uprawiały bestialstwa na tę sama skalę co Rosjanie albo Niemcy. My, Polacy, wiemy, co to jest zło, spisujemy to na historię, a jednak ciągle popełniamy te same błędy, jakby historia nie istniała.

Atak w Krakowie zachwiał przekonaniem, że w Polsce jesteśmy bezpieczni. Wcześniej też pojawiały się niepokojące sygnały, choćby doniesienia o atakach nożem w szkołach czy groźbach publikowanych w internecie. Czy możemy się czegoś nauczyć od Norwegii?

W najnowszej historii Polski takie ataki należały do rzadkości. Ale przemoc w szkołach to problem, z którym mierzy się wiele krajów, od Norwegii i Szwecji po Stany Zjednoczone.

Co z tym zrobić? Zmobilizować rodziców, żeby nie zrzucali całej odpowiedzialności na szkołę. Zmobilizować szkoły, żeby wyznaczyły własną linię Maginota w sprawie dostępu do mediów społecznościowych. I domagać się od prezydenta, żeby publicznie uzasadnił decyzje w sprawie przepisów dotyczących platform takich jak TikTok.

Breivik uzasadniał swoją zbrodnię skrajnie prawicową ideologią. Dziś eksperci mówią też o nihilistycznej przemocy, o grupach, które wciągają młodych ludzi w okrucieństwo i sadyzm bez wyraźnego uzasadnienia ideologicznego. Z tego, co dotąd wiadomo o sprawie krakowskiej, zainteresowanie Breivikiem mogło być częścią szerszej fascynacji przemocą. Czy media społecznościowe podsycają taką właśnie przemoc? I czy to jest nowe?

Mam poczucie, że to coś nowego i że brakuje nam na to nazwy. Giuliano da Empoli w „Epoce drapieżców” pisze o świecie, w którym między innymi za sprawą mediów społecznościowych przewagę zdobywają najgorsze cechy drapieżnej natury człowieka.

Polska od dawna kojarzy mi się z bestiarium z opowiadania Julia Cortázara. Z domem, w którym w każdej chwili można wpaść na tygrysa. Albo ze słoikiem, do którego chłopiec wkłada różne stworzenia i patrzy z fascynacją, co sobie zrobią. Tak mi się czasem jawi polityka.

Mam wrażenie, że obcowanie z przemocą to nowa normalność. Ktoś może być sfrustrowany, pogubiony, przeżywać kryzys. Zawsze ma przy sobie telefon, a w nim czat, do którego może się zwrócić z pytaniem, jak zrobić bombę, która zmiecie tłum. Ten ktoś nie musi być nihilistą. Nihilizm to w końcu stanowisko filozoficzne. Sięgamy po pojęcia, które znamy, choć znaleźliśmy się na innym gruncie.

Niedawno rozmawiałam z polskim psychiatrą, który powiedział coś ciekawego. Co się dzieje z naszym poczuciem dobra i zła, gdy ciągle oglądamy treści, które zacierają różnicę między nimi? Za mało o tym wiemy. Próbujemy opisać to, co widzimy, językiem radykalizacji, terroryzmu czy nihilizmu. Wciąż się zastanawiam, co właściwie dzieje się z młodymi ludźmi, zwłaszcza z młodymi mężczyznami, którzy już czują się sfrustrowani.

A przecież to dotyczy także polityki. Weźmy Grzegorza Brauna. Widzę w jego publicznych wystąpieniach mieszaninę głupoty, próżności i cynizmu, którą uważam za niebezpieczną. W Polsce ma zwolenników, a telewizja za nim chodzi. W Norwegii siedziałby już w wariatkowie. 

Mówi o monarchii i o tym, że Jezus Chrystus powinien być królem Polski. Ważniejsze jest jednak to, że z publicznych aktów przemocy robi polityczne widowisko.

I ludzie za nim idą. Na świecie mamy setki instytutów które badają terroryzm, radykalizację czy wpływ migracji na lokalne społeczności. Wydaje się na to ogromne pieniądze. A może działa tu też coś bardziej pierwotnego? Głupota i zwyczajna zdolność do wyrządzania zła, którym dodatkowy zasięg mogą dawać platformy takie jak TikTok czy sieci kont rozpowszechniających propagandę.

Z dotychczasowych informacji trudno wywnioskować, czy Michał O. kierował się spójną ideologią. Czy przemoc może się rozprzestrzeniać na większą skalę i trwać dłużej bez ideologicznego uzasadnienia? Najwięksi zbrodniarze w historii uzasadniali przecież swoje działania ideologią.

Na tym polega trudność. Może mamy do czynienia z poczuciem, że nic nie ma sensu i żadna norma nie obowiązuje. A może z narcyzmem, z przekonaniem o własnej wyjątkowości i nieograniczoną potrzebą podziwu. Myślę o Jokerze z filmów o Batmanie. Jest w nim sadyzm i bezdenna rozpacz. Może dlatego wydaje mi się symbolem naszych czasów.

Interesuje mnie jednak także to, jak w nowych formach komunikacji krąży nienawiść. Na razie wracam do bestiarium albo do godziny drapieżcy. Wciąż próbuję zrozumieć, jak opisać ten nowy krajobraz umysłowy – i jak nazwać wirtualne formy zaburzeń psychicznych.

Rzeczywiście, media społecznościowe ułatwiają dostęp do treści, które budzą złość, lęk czy pogardę.

A może też ułatwiają dostęp do zła? Zło bywa znacznie bardziej atrakcyjne niż dobro. W „Raju utraconym” Johna Miltona najbardziej magnetyczną postacią jest dla mnie Szatan. Ma różne twarze. Jedną jest twarz ludobójcy, takiego jak Hitler czy Pol Pot. Ale jest też Herostrates, który według tradycji spalił świątynię Artemidy, żeby zdobyć sławę, i został za to skazany na śmierć.

Kiedy czujesz, że jesteś nikim, możesz poczuć, że wolno ci wszystko, nawet jeśli zapłacisz za to więzieniem albo życiem. A łatwiej zrobić coś złego niż dobrego. I zło łatwiej przyciąga uwagę według zasady what bleeds leads.

Politykom opłaca się brutalna debata publiczna. Jednak po ataku na krakowskim rynku prezydent i premier wspólnie uczcili pamięć ofiar. Czy lęk przed kolejnym aktem przemocy może sprawić, że ostentacyjna agresja przestanie się politykom opłacać?

Widzę dwa scenariusze. W pierwszym próbujemy zapobiegać przemocy za pomocą coraz ściślejszej kontroli, choćby biometrii. Jest tu problem, bo granica między kontrolą a totalitaryzmem może się wtedy okazać bardzo cienka. Lęk przed sankcją może kogoś powstrzymać przed skrzywdzeniem drugiego człowieka. Ostatecznie jednak liczę na sumienie, na zdolność odróżniania dobra od zła i brania odpowiedzialności za własne czyny.

Drugi scenariusz kojarzy mi się z Komitetem Obrony Robotników. Właśnie wróciłam z Harvardu, gdzie opowiadałam o dokonaniach KOR-u. Może dlatego o nim myślę.

KOR, który powstał w 1976 roku, zbierał informacje o represjonowanych robotnikach i upubliczniał je między innymi za pośrednictwem Radia Wolna Europa. Jego działacze jeździli na procesy, żeby wspierać robotników i dawać świadectwo nadużyciom władzy. Udało im się dokonać czegoś, co wydawało się niemożliwe. Przełamali monopol władz komunistycznych na informację. Widziałam, jak ludzie stopniowo zaczynali dostrzegać i podziwiać ich altruizm oraz skuteczność. Ale widziałam też coś więcej, co wynikało z odwagi i etosu KOR-u. 

Gdy jako młoda studentka działałam w pierwszej „Solidarności”, uderzyło mnie coś, co nazywam „epidemią dobroci”. W kraju, w którym tak wiele osób czuło się upokorzonych, ludzie nagle zaczęli pomagać sobie nawzajem. Tego nie zrobił samotny bohater, żaden Batman, Iron Man czy Spider-Man, ani nawet papież. Zrobiła to mała grupa ludzi połączonych przyjaźnią, odpowiedzialnością i gotowością niesienia pomocy. To były wartości KOR-u.

Jeśli znajdzie się grupa, która pokaże, jak być człowiekiem w tych nowych, drapieżnych czasach, to wierzę, że coś może się zmienić.

KOR działał jako opozycja demokratyczna i miał jasno określonego przeciwnika. Przeciwko komu działałaby dzisiejsza wspólnota? Czy próbowałaby przełamać monopol wielkich firm technologicznych na obieg informacji? Czy chodziłoby o sprzeciw wobec populistów takich jak Grzegorz Braun?

Trochę fantazjuję, ale wyobrażam sobie grupę hakerów-Janosików, którzy chcą wykorzystać swoje umiejętności w społecznie pożytecznym celu. Ludzi, którzy nie żyją nienawiścią i nie mają niszczycielskich zamiarów.

Bardzo lubię serial „Person of Interest” [„Wybrani” – przyp. red.]. Opowiada o starciu dwóch systemów. Jeden ironicznie nazywany jest „Samarytaninem”. Obiecuje działać dla dobra ludzkości, a w rzeczywistości podporządkowuje sobie ludzi i wprowadza cyfrowy totalitaryzm. Drugi system, nazwany „Maszyną”, stworzył miliarder, który przypomina mi trochę KOR-owca. Ma wokół siebie grupę przyjaciół, świetnych specjalistów, którzy próbują się oprzeć Samarytaninowi. Dla mnie ten serial pokazuje współczesną walkę dobra ze złem.

I jednocześnie odwraca znaczenia.

To jest fascynujące. Twórca Maszyny upiera się, że maszyna pozostaje maszyną. Nie daje jej ludzkiego imienia. Ona nie ma sumienia, więc odpowiedzialność spoczywa na ludziach.

Kiedy myślę o tym, co można zrobić, wracam do przestrzeni, w których rozchodzi się nienawiść. 

Wyobrażam sobie grupę przyjaciół, specjalistów od technologii, którzy w tych samych mediach zaczynają upowszechniać przykłady współpracy i wzajemnej pomocy. Trzeba stworzyć antytotalitarne przeciwciała.

Może taka grupa powstanie w Stanach Zjednoczonych. Słyszę o środowiskach w Dolinie Krzemowej, które kwestionują zachłanny technofeudalizm Elona Muska. W ostatnich wyborach do Kongresu widać oznaki moralnego buntu. Amerykanie dwa razy wybrali Trumpa, raz z głupoty, a drugi raz z megagłupoty. Mam wrażenie, że teraz część z nich zaczyna mówić „basta” i szuka rozwiązań bliższych socjaldemokracji. Wielu wreszcie dostrzegło, że w polityce Trumpa, w jego kłamstwach i konfliktach, kryje się jedna z przyczyn obecnej zapaści moralnej i kulturowej. Wciąż mam nadzieję, że amerykańska demokracja może się odnowić.

Czy Polaków można przekonać do ograniczenia części swobód w imię bezpieczeństwa? Na przykład do ograniczenia dostępu do broni, egzekwowania zakazu używania materiałów pirotechnicznych podczas Marszu Niepodległości albo ograniczenia godzin odpalania fajerwerków przed Sylwestrem?

Mam wrażenie, że politycy rzadko mówią wprost o cenie, jaką gotowi są zapłacić za bezpieczeństwo albo za wolność. W kraju takim jak Norwegia prezydent Nawrocki wetujący ustawę dotyczącą bezpieczeństwa w internecie jako obronę wolności słowa zostałby już dawno rozjechany przez nauczycieli i rodziców.

Epoka drapieżców to też epoka ucieczki od wolności. Pisał o niej Erich Fromm. W dobie kolejnych kryzysów ludzie kupują sobie bezpieczeństwo za cenę części własnej wolności. Gest sprzeciwu staje się coraz trudniejszy, bo człowiek woli bezpieczeństwo i święty spokój.

A jednak opór wciąż jest możliwy. Długo współpracowałam z biologami ewolucyjnymi. W naszych rozmowach wracała myśl, że sukces homo sapiens nie wynika z dzikiej rywalizacji, ale ze zdolności do altruizmu, innowacji i współpracy. Altruistyczne grupy biją grupy samolubne, reszta jest komentarzem. Może w tym jest nadzieja na pokonanie diabła?

Po tym, co wydarzyło się w Krakowie, trzeba mówić o żałobie i o zjawiskach, które kryją się za tą tragedią. Trzeba je nazwać, wynaleźć słowa, które je opiszą. Ale trzeba też myśleć o potędze wartości takich jak odwaga, empatia i altruizm, które się nie zestarzały. Wręcz przeciwnie, dają ewolucyjną przewagę grupom, które walczą ze strachem, terrorem i jadem nienawiści.