
Hasło „bracia Grimm” wywołuje na ogół jedno skojarzenie. Zapisali się oni w pamięci nowoczesnej Europy jako twórcy jednego z najsłynniejszych na świecie zbiorów baśni. Ale sprowadzanie Jacoba (1785–1863) i Wilhelma (1786–1859) Grimmów do roli głównych bajarzy kultury zachodniej oznacza, że na ogół pomijamy większą część ich dorobku.
Nie tylko bajkopisarze…
Życie Grimmów, którego opis zawarty jest w biografii napisanej przez niemieckiego znawcę tematu i przełożonej przez polską znawczynię (która jest też autorką nowego przekładu ich baśni i odkrywczynią książek z ich księgozbioru znajdujących się w poznańskiej bibliotece uniwersyteckiej), przypadło na czas, kiedy kraje niemieckojęzyczne znajdowały się w okresie przejściowym między Pierwszą Rzeszą (kres jej istnieniu położył Bonaparte w 1806 roku) a Drugą Rzeszą (powołaną do życia przez Bismarcka niedługo po ich śmierci). Było ono w sporej mierze naznaczone zależnością od władców ówczesnych małych państw niemieckich, dla których pracowali przez dziesiątki lat za nędzne wynagrodzenie.
Nie należeli w pełni do rodzącej się wówczas grupy akademickich uczonych, chociaż pracowali nie tylko w bibliotekach dworskich, lecz i na uniwersytetach. Ich olbrzymia robota intelektualna wykonywana była niemal chałupniczo. Aby móc ją wykonywać, przez całe życie gromadzili wspólny księgozbiór, wydając na zakup książek większość swoich zasobów finansowych. Niezwykła była ich więź osobista – byli niemal nierozłączni i starannie podtrzymywali swój braterski ścisły związek. Wilhelm ożenił się, mając prawie czterdzieści lat. Jacob przez całe życie pozostał kawalerem. Swoje życie spędzili niemal w całości na gromadzeniu materiałów do historii języka niemieckiego i literatury oraz kultury niemieckiej.
Już tylko tych kilka ogólnych stwierdzeń czyni z nich fascynujące postacie. Trzeba też wiedzieć, że poza zbiorem baśni, który stworzyli na początku swojej drogi intelektualnej i który przyniósł im światową sławę, Grimmowie wydali również obszerne opracowania mitologii niemieckiej, dawnej literatury niemieckiej, dawnych praw niemieckich oraz gramatyki niemieckiej.
Przymiotnik „niemiecki” w tytułach wszystkich tych uczonych woluminów miał konkretny cel. Zamiarem Grimmów było bowiem udokumentowanie i rozpropagowanie wiedzy o języku ich narodu i jego przeszłości utrwalonej w zapisach. Dzieła te pisane były metodą bardziej romantyczną niż pozytywistyczną i słabo odpowiadały wymogom nowoczesnej humanistyki, lecz ich wpływ na kształtowanie się niemieckiej świadomości narodowej był wielki. Niektórzy zarzucali nawet Grimmom, że przyczynili się do rozwoju germańskiego nacjonalizmu z jego wszystkimi katastrofalnymi następstwami, ale zarzut ten wart jest tyle samo, co oskarżenie Nietzschego o to, że był protonazistą. Zapewne gdyby każdy piszący wiedział, do czego mogą zostać użyte opublikowane przez niego słowa, produkcja tekstów w naszej cywilizacji znacząco by się zmniejszyła.
…ale również słownikarze
Za największe osiągnięcie Jacoba i Wilhelma Grimmów – poza zbiorem baśni – uchodzi jednak praca, którą podjęli pod koniec życia i którą kontynuowano długo po ich śmierci. Jest to „Słownik niemiecki” [Deutsches Wörterbuch], dokumentujący dzieje nowożytnego języka niemieckiego i jego uzus w szesnastu olbrzymich tomach wydawanych od 1852 do 1971 roku.
Dopiero gdy przegląda się te mamucie woluminy, można w pełni odczuć, na czym polegała robota Grimmów. Gromadzili oni miliony słów i analizowali ich zestawienia w czasach, kiedy nawet najbardziej rozfantazjowanym bajarzom nie śniło się, że będzie można kiedyś wykonywać takie prace przy pomocy maszyn. Stare baśnie i słowniki mają ze sobą wiele wspólnego – opowiadają o historii słów, o nurcie żywej mowy przenoszonej do tekstów i podtrzymującej tożsamości ludzkich gromad. W baśniach i w słownikach – przynajmniej tych dawnych – słowa języka mają osadzenie w realnej ludzkiej egzystencji. Tych słów naprawdę używano, opowiadano nimi realne istnienia, dla których bajkowe opowieści były zwierciadłami. Te słowa żyły w ludzkich ciałach i losach, a nie tylko w książkach. Najlepsze słowniki zachowują coś z tej żywotności.
Dorobek Grimmów doceniali współcześni im pisarze i uczeni, a w XX wieku zaliczono ich do kanonicznych twórców nowoczesnej kultury niemieckiej. Ale władcy, którym służyli, odnosili się do nich lekceważąco. Kiedy w 1830 roku przenieśli się z Kassel, stolicy jednego z państewek heskich, w której spędzili większość dotychczasowego życia, do Getyngi leżącej w ówczesnym Królestwie Hanoweru, książę Hesji-Kassel powiedział: „Panowie Grimm odchodzą? Wielka mi strata. I tak nie miałem z nich żadnego pożytku”.
W 1837 roku Królestwo Hanoweru zerwało unię personalną z Wielką Brytanią, ponieważ na tron brytyjski wstąpiła wtedy królowa Wiktoria, a w Hanowerze obowiązywało prawo salickie, które nie zezwalało na dziedziczenie tronu przez kobiety. Królem tego państwa został stryj Wiktorii, Ernest August, który z miejsca odrzucił konstytucję nadaną temu państwu kilka lat wcześniej. Grimmowie wraz z kilkoma innymi profesorami uniwersytetu getyńskiego zaprotestowali przeciw tej decyzji, co skończyło się dla nich nakazem ekspulsji (czyli wygnaniem). Przenieśli się wtedy do Berlina, gdzie mieli pozostać na resztę swoich dni, tym razem pod opieką Fryderyka Wilhelma IV, który, zanim pod koniec życia postradał rozum, był władcą o szerokich horyzontach myślowych. Jakiś czas później król Hanoweru, wizytując Berlin, w rozmowie z Aleksandrem von Humboldtem zapytał: „I co tam, panie von Humboldt, porabiają moi zbiegli profesorowie z Getyngi? Pan przecież wie, że profesorów, tancerki i dziwki można wszędzie dostać za pieniądze”. I jak tu nie mieć szacunku dla arystokratów.
Te i wiele innych cytatów można znaleźć we wspomnianej biografii, którą tłumaczka opatrzyła cennym posłowiem. Do smakowitszych należy anegdota o małej dziewczynce, która odwiedziła mieszkanie Grimmów w Berlinie. Kiedy Jacob potwierdził jej, że to on i jego brat stworzyli zbiór baśni, „dziewczynka powiedziała, że nie wierzy w baśń «O mądrym krawczyku», bo nigdy krawiec nie poślubi księżniczki, a na końcu bajki jest napisane: «Kto nie wierzy, niech płaci talara». I teraz chodzi jej o to, że na razie ma tylko jeden grosz, ale resztę postara się dopłacić w ratach” [s. 257–258]. Ciekawość bierze, co by się działo, gdyby bracia Grimm żyli dzisiaj i publikowali baśnie na Wattpadzie.
Ich twórczość jest unikalna na skalę historyczną. Trudno byłoby znaleźć innych autorów, których książki oddziałałyby, i to mocno, zarówno wśród publiczności dziecięcej, jak i naukowej. Trudno też nie odczuć ich losu – losu ludzi szczerze oddanych własnej pracy umysłowej bez względu na stopień uznania dla tej pracy. Dobrze się stało, że ich biografia ukazała się po polsku. Przekład jest wyborny, usterki redakcyjne można w nim policzyć na palcach jednej ręki. I tylko, aby nie stwarzać wrażenia, że coś na tym świecie może być bez skazy, odnotuję, że na stronie 192 pada wzmianka o tetralogii operowej Wagnera, która według przekładu zwie się „Pierścień Nibelungów”. Otóż był to i nadal jest „Pierścień” tylko jednego „Nibelunga”, a konkretnie Alberyka. Błąd zamiany liczby pojedynczej na mnogą w polskim tytule tego cyklu operowego jest jednak pospolity i nie unikają go nawet krytycy muzyczni.
Książka:
Hans-Georg Schede „Bracia Grimm”, przełożyła i opatrzyła posłowiem oraz przypisami Eliza Pieciul-Karmińska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2026.