Pawła Mossakowskiego nasze czytelniczki i czytelnicy mogą znać jako autora, który pisze do działu „Patrząc”. Osobiście bardzo lubię i cenię jego recenzje filmowe. Nie znałam go jednak jako autora sztuk teatralnych, które były wystawiane na deskach polskich teatrów. A właśnie od nich zaczynał. Jego debiut „Człowiek wśród mebli” został wystawiony w warszawskim Teatrze Ateneum w 1986 roku w reżyserii Stanisława Mączyńskiego, potem pisał dla Teatru Telewizji. W latach 1990–1996 był także kierownikiem literackim Teatru Polskiego Radia, a na swoim koncie ma kilkadziesiąt słuchowisk radiowych. Dopiero po przełomie 1989 roku zaczął pisać recenzje filmowe do „Gazety Wyborczej” i przestał być aż tak bardzo kojarzony z teatrem, a zaczął z filmem.

Love story

„Podróżnicy. Sztuki teatralne” to książka złożona z trzech dramatów. Tytuł nawiązuje do pierwszej z nich, nagrodzonej w 2021 roku w Międzynarodowym Konkursie im. Szymona Szurmieja na Dramat Współczesny o Tematyce Żydowskiej, która została wystawiona w Teatrze Żydowskim w reżyserii Gosi Dębskiej rok później. 

Akcja rozgrywa się w 1968 roku, który w historii Europy zapisał się antyrządowymi zrywami, w USA doszło do szeregu antywojennych wystąpień studenckich, a w historii Polski ten czas wiąże się przede wszystkim ze stłumieniem przez władze partyjne oddolnych ruchów studenckich oraz wydaleniem z Polski osób pochodzenia żydowskiego. W „Podróżnikach” poznajemy Polę i Kubę, którzy planują swoją przyszłość, snują marzenia, ale przerywa im Marzec ‘68 roku. Dworzec Gdański w Warszawie staje się dla nich, tak jak dla wielu innych rodzin i par, miejscem pożegnania i rozłąki. Pola wyjeżdża z rodziną do Szwecji, Kuba zostaje w kraju i marzy, aby zostać profesjonalnym poetą. Jednak dramat się tu nie kończy. Mossakowski zaprasza nas w podróż z bohaterami i do śledzenia ich dalszych losów, które zmieniła historia. Choć na szczęście to historia przez małe „h”, bez zbędnego patosu.

Tragikomedia psychologiczna

„Koty, czyli opowiadania o miłości i kilku innych sprawach” to druga sztuka w zbiorze, której głównym bohaterem jest mężczyzna i jego miłosne perypetie z dwiema kobietami – jedna z nich, Irina, to Ukrainka pracującą w Polsce jako sprzątaczka. To o tyle istotne, że choć pozornie mamy tu do czynienia z lżejszą sztuką, to jednocześnie znajdziemy nawiązania do obecnej sytuacji wojennej, a także polityczne i społeczne konteksty. Choć tym razem Mossakowski koncentruje się raczej na człowieku jako takim i jego ciągłym poszukiwaniu stabilizacji, spokoju i poczucia, że jest się „u siebie”, „tam, gdzie powinno się być”, że podróż najmilsza jest wtedy, kiedy wiemy, że kiedyś się kończy – można wrócić do domu i rozpakować walizki.

No i niech nie zmylą was tytułowe koty, bo autor nie miał tu na myśli naszych puszystych przyjaciół. 

Opowieść kryminalna

Trzecia sztuka, „Zielona polana”, również była nagrodzona w konkursie, tym razem łódzkiego Teatru Powszechnego pt. „Komediopisanie”, gdzie miała swoją premierę w 2025 roku. Mossakowski tym razem przygląda się polskiej branży deweloperskiej. Główny bohater – Heniek – to człowiek z legend, jakie nierzadko słyszymy o tej branży. Korupcja, kłamstwo, zastraszanie to jego chleb powszedni. 

Heńkowi towarzyszy żona oraz córka, no i siostrzeniec, który stanie się kluczową postacią tej sztuki. W tym tekście autor najmocniej postawił na humor, ale i budowanie napięcia. Niejedna rodzina mogłaby się przejrzeć w bohaterkach i bohaterach tej sztuki, niczym w lustrze, choć raczej niechętnie. 

Dramaty na rynku wydawniczym

W krótkiej rozmowie, która zastępuje w książce wstęp, Mossakowski przyznaje, że pozornie tych sztuk nic nie łączy, poza tym, że należą do najnowszych w jego dorobku i że sprawdzają się – według niego – tak samo dobrze na scenie, jak i na kartkach książki. I faktycznie, możemy przyznać mu rację. Choć dramat nie należy w Polsce do chętnie i masowo wydawanego gatunku – ba, ma się jeszcze gorzej niż poezja. Wyjątkiem w ostatnich latach była książka Ishbel Szatrawskiej „Żywot i śmierć pana Hersha Libkina z Sacramento w stanie Kalifornia”, która została zauważona przez krytykę, co nie znaczy, że Polki i Polacy zaczęli masowo sięgać po teksty dramatyczne. 

Można zatem powiedzieć, że Mossakowski należy do odważnych, bo to nie lada wyzwanie, żeby zachęcić do czytania tej formy. Stosuje różne sztuczki: od najbardziej oczywistych, czyli gładko płynących, zróżnicowanych dialogów, które zbudowane są tak, że pozwalają nam poznać postaci, zatrzymać się przy nich na chwilę, przez zwroty akcji niczym w powieści kryminalnej, aż po wplatany właściwie we wszystkich tych sztukach żart, humor czy ironię. 

Autor koncentruje się tu jednak przede wszystkim na człowieku i wszystkich rodzajach relacji, w które wchodzi lub w które wikła się na skutek najróżniejszych uwarunkowań społecznych oraz mechanizmów władzy. I pokazuje, że aby poradzić sobie z rzeczywistością, nierzadko potrzebujemy oddalić się od niej lub po prostu uciec, sięgając po pomoc tego, co znajduje się na granicy realnego i wyobrażonego.

Książka:

Paweł Mossakowski, „Podróżnicy. Sztuki teatralne”, wyd. Moc Media, Warszawa 2026.