Szanowni Państwo!
Od 7 listopada Polska nie jest już krajem, w którym nie ma terrorystycznych zamachów. Atak w Krakowie był wydarzeniem przełomowym. Jednak przed nim wstrząsnęła nami także przemoc w szkołach – czyli ataki nożowników. Natomiast po tym, jak w Krakowie z rąk Michała O. zginęli przechodnie, policja informuje o zatrzymaniach potencjalnych naśladowców i osób pochwalających ten terror.
Chociaż więc strzelanina w miejscu pełnym ludzi była wyjątkowa, powstaje pytanie, czy należy uznać ją za rzecz incydentalną, jednorazową, czy też konsekwencję i efekt jakiegoś procesu. I czy należy się bać. A jeśli tak – to jak temu przeciwdziałać.
Jakaś zmiana?
Po ataku prezydent i premier wspólnie uczcili pamięć ofiar. W polskich warunkach był to gest niezwykły i rzadko spotykany. Ci najważniejsi urzędnicy państwowi nie występują raczej jednomyślnie, a raczej publicznie okazują sobie niechęć i oskarżają się o złe intencje. Zgodne okazanie żałoby było więc niezwykłe, ale, jak się szybko okazało, nie rozpoczęło procesu rozładowania napięcia w życiu publicznym. W ostatni piątek prezydent zawetował nowelizację ustawy o świadczeniu usług drogą elektroniczną, która miała pomóc w szybkim usuwaniu nielegalnych treści w internecie. Między innymi tych dotyczących terroryzmu.
Donald Tusk odpowiedział na to ostrymi komentarzami w mediach społecznościowych. „Z prezydenckiego weta zadowoleni są hejterzy, rosyjskie farmy trolli, pedofile, ekstremalni nihiliści i lobbyści” – napisał w sobotę na platformie X. W obliczu tego, co się stało w Krakowie, emocje związane z wetem prezydenckim są zrozumiałe, a samo weto może budzić zdumienie. Jak widać, nawet premier nie powstrzymywał emocji publicznie.
Po widocznym napięciu i agresji w społeczeństwie polskim można byłoby jednak oczekiwać uspokojenia w życiu politycznym.
Wydaje się, że to jeden z niezbędnych kroków do tego, żeby osoby podatne na agresję dostawały mniej bodźców.
Jak nie mylić wolności z przemocą?
Inna sprawa to dostępność przemocy i łatwość napędzania agresji poprzez internet. Chodzi o agresję w mediach społecznościowych, ale też o łatwy dostęp do ekstremistycznych treści. Czy choćby do wskazówek, jak dokonywać zamachów. Eksperci już ostrzegają o grupach propagujących przemoc nihilistyczną, bezideologiczną, dla samego sadyzmu.
Czy w takiej sytuacji weto ustawy, która mogłaby ułatwić kontrolę tego typu stron, jest zielonym światłem dla osób podatnych na takie treści? Także dla osób, które ulegają agresji werbalnej w mediach społecznościowych.
I to wszystko w sytuacji, kiedy trzeba znaleźć rozwiązanie problemu, który objawił się w Krakowie. Czyli w sytuacji, kiedy Polska musi poradzić sobie z terroryzmem – nowym groźnym zjawiskiem, którego nie można zlekceważyć.
Po strzelaninie, kiedy policja odkryła w bagażniku i w domu Michała O. coś, co można nazwać arsenałem, uzasadnione są też pytania o dostęp do broni.
Testy psychologiczne, jak widać, nie są skuteczne. Specjaliści mówią natomiast, że przepisy bardzo łatwo obejść i zdobyć broń, nawet jeśli nie spełnia się kryteriów. Premier mówił o tym, że dostępność broni trzeba zweryfikować. Prezydent natomiast we wrześniu postulował o poluzowanie przepisów w tej sprawie. Znowu pojawia się więc pytanie o wolność i jej granice. Czy Polacy zaakceptują ograniczenie wolności w sprawie broni? Czy dostęp do niej stanie się nowym tematem politycznym?
Czego możemy się nauczyć?
Jak Polacy jako wspólnota mają teraz zareagować na terroryzm? Jak ograniczyć przemoc w polityce i internecie? Jakie wskazówki możemy dostać od państw, które miały już czas, żeby wypracować metody postępowania w tej sprawie? O tym rozmawiam w nowym numerze Kultury Liberalnej z profesor Niną Witoszek, mieszkającą w Norwegii kulturoznawczynią, związaną przez lata z Uniwersytetem w Oslo.
Metody działania Michała O. w pewnym stopniu przypominały działanie Andreasa Breivika. Czy możemy nauczyć się czegoś od Norwegów? „Co do Breivika, mam wrażenie, że Norwegia drepcze w miejscu” – mówi Nina Witoszek. „W norweskiej tradycji humanistycznej silne jest przekonanie, że ludzie są z natury dobrzy. Kiedy ktoś robi coś potwornego, łatwiej, moim zdaniem, mówić o szaleństwie, patologii czy pogwałceniu norm niż o obecności zła. […] Mam wrażenie, że w Polsce inaczej niż w Norwegii postrzegamy zło. Tkwi ono w naszych doświadczeniach historycznych […]. Norwegia ma za sobą inną historię jako część królestwa Danii, a potem Szwecji, które nie uprawiały bestialstwa na tę samą skalę co Rosjanie albo Niemcy. My, Polacy, wiemy, co to jest zło, spisujemy to na historię, a jednak ciągle popełniamy te same błędy, jakby historia nie istniała”.
Profesor Witoszek zauważa też, że zatarcie granicy między dobrem i złem w internecie wywołuje zachowania, które trudno nazwać po prostu nihilizmem, czyli jakimś stanowiskiem filozoficznym.
To raczej nowe zjawisko, nowy rodzaj zła, które trzeba dopiero nazwać. I wtedy – nauczyć się mu przeciwdziałać.
Zapraszam do czytania tej rozmowy, a także do innych tekstów z nowego numeru,
Katarzyna Skrzydłowska-Kalukin,
zastępczyni redaktora naczelnego „Kultury Liberalnej”