Biedny, biedny Wokulski. Biedny, bo przyszło mu żyć i kochać w kraju, gdzie kocha się i żyje według praw społecznego statusu. Ani według praw buntu, ani według praw kapitału, tylko właśnie według linii sił określonych przez dawny, feudalny w swej genezie status.

Bo gdyby kochał według praw buntu, to mógłby zakochać się w lekarce, która, po ukończeniu medycyny w Zurichu, leczyła biednych z Powiśla „za nic”. Oczywiście, robiła to w obecnej serialowej „Lalce” według Tarantino, nie tej filmowej, według Wajdy (czy Antczaka). I razem robiliby różne dobre rzeczy, wywracając na nice reguły dotychczasowego porządku. Zbuntowany Wokulski mógłby też zakochać się – pokolenie czy dwa później – jak te polskie Żydówki, często córki mieszczańskich domów, które kochały się w (etnicznie) polskich robotnikach. Bo podczas gdy one buntowały się przeciw dyskryminacji narodowościowej i religijnej, oni – klasowej i ekonomicznej. Ale to byłyby miłości według praw buntu. 

Gdyby Wokulski kochał się natomiast według praw kapitału, to – jak ten balzakowski Rastignac – znalazłby sobie, owszem, piękność, ale bogatą, a nie zbankrutowaną. I w niej by się zakochał. Miłość w Paryżu, stolicy XIX wieku, toczyła się jednak po krzywiźnie kredytu, podczas gdy w Warszawie, stolicy guberni warszawskiej w przywiślańskim kraju, po stycznej marzeń o „wyższości”. Budził się więc ten Wokulski rano i marzył, jak sam mówił, o tym, żeby jakąś wyższość osiągnąć. A ta wyższość gdzie? No, wiadomo, na wyścigach, na balach, obiadach proszonych i herbatkach „towarzystwa”. A przecież mógłby w Bułgarii, co w niej dostawy dla rosyjskiej armii pomnożyły jego kapitał, jakąś piękną czarnowłosą i czarnooką spadkobierczynię chanów bułgarskich, albo – jeszcze lepiej, Bizancjum, sobie zdobyć i przywieźć. Ale nie, on musiał tu upatrzyć sobie jakąś blond lalę z rautów. Dziewiętnastowieczne ucieleśnienie Barbie – i to takiej sprzed epoki politycznej poprawności. 

I dodajmy, obaj reżyserzy współczesnych ekranizacji tej linii interpretacyjnej dochowali wierności – i Kamila Urzędowska, i Sandra Drzymalska to blondynki. I nie szkodzi, że Prus tak ją opisał. A gdzie wolność reżysera? Reżyser może zmienić kolor włosów, może zmienić karnację. Zresztą co najmniej jedno współcześnie nakręcone dzieło było tylko „na motywach” powieści. Więc można było zrobić Izabelę rudą i piegowatą. 

LALKA – MAT. PRASOWY NETFLIXA

A wracając do kwestii wektorów miłości, nie ma co przypominać tu pani Małgorzaty Minclowej, z którą Wokulski ożenił się – owszem – po linii kapitału. Bo w tym wypadku o miłości nie pada ani słowo. A chodzi właśnie o to, że Balzac dobrze rozpoznał ową nieprawdopodobną siłę kapitału, stającego się nieświadomością społeczną, która naprawdę rządziła i rządzi uczuciami jednostek. Również miłością, autentyczną miłością. Może zresztą najlepiej rozpoznał ją Proust, pokazując jak nieco ponad pół wieku później mieszczaństwo francuskie fin de siecle’u potrafiło połączyć prawa kapitału i statusu. 

Społeczną nieświadomość mógł też jednak kształtować bunt. To w jego czasach, czasach rewolucyjnych, kochać się mogli w sobie awangardowi malarze – i malarki – proletariaccy poeci, zawodowe rewolucjonistki i młodzi wyrobnicy.

I znowu, płomień uczucia gorzał tu autentycznie, choć często bariery mogłyby wydawać się nie do przebycia. Ale siły społecznej nieświadomości kierowały wzrok tam, gdzie iskra buntu mogła zapłonąć w spojrzeniu tej drugiej (osoby), stając się zarzewiem namiętności.

Ale nie było to do pomyślenia w Warszawie czasów popowstaniowych, gdzie praca pozytywna leczyła rany po zrywie, a w jej cieniu ziemianie, którym car wyciął numer, uwalniając poddanych z poddaństwa, stopniowo ubożeli. Chyba że poszli na moskiewskie urzędy albo – rzecz rzadka – zajęli się „przemysłem”. 

Tu jednak przenieślibyśmy się z Warszawy do Łodzi, Ziemi Obiecanej.

***

Biedna więc, biedna też Warszawa, stolica dawnej, rozległej Rzeczypospolitej, skazana po powstaniu na los prowincjonalnego, gubernialnego miasta, bez jakichkolwiek polskich uczelni, za to w całej Europie wschodniej znana ze swoich lupanarów. Ściągająca z biednych terenów kongresówki kobiety i mężczyzn szukających zarobku, ale nie dająca go im zbyt łatwo, bo jednak uprzemysłowienie wówczas niewielkie jeszcze było. Za to, jak to w mieście garnizonowym, pełnym żołnierzy i oficerów i z rozbudowaną klasą urzędniczo-ziemiańską, kobietom oferująca pracę seksualną albo służbę w bogatszych domach. Dobre do wszystkiego. Na służbę więc szły, polskie chłopki u katolików, biedne Żydówki u Żydów… Chyba że szło o sexworking – tu sprawy wyznaniowe nie odgrywały większej roli.

Materiały prasowe dystrybutora Kino Świat
I co Wokulski miał w tym ciasnym mieście robić, jeśli nie kochać się beznadziejnie, patrząc w Izabelę jak w obrazek, idealizując ją, wiedząc, że przecież na miłość jej nie ma żadnych szans, a jednak idąc ku tej otchłani zrodzonej z „ich” pychy?

Tu tej pysze trzeba zresztą oddać nieco ironiczny hołd – jaka moc tkwiła w tym imaginarium, tym konglomeracie pałaców i parków, sukien balowych i czarnych wdowich sukni, mszy za ojczyznę i antyszambrów u generałów, kardynalskich purpur i prychania na brak gotówki! Zaleczany, swoją drogą, pogardzanymi, żydowskimi pożyczkami.

A może ta moc, o której piszemy, tkwiła w słabości Wokulskiego, w tym, że w swoim spojrzeniu na świat był sam? Bo kogo on, w tej powieści, wokół siebie miał? Rzecki, w los subiekta upadły z bitewnych pól Węgier? Owszem, rachunkowość podwójną chyba on znał, ale na myśl o dużym sklepie trząsł się jednak. A co by było, gdyby Wokulski nie po prostu duży sklep, ale dom towarowy chciał otworzyć? Albo sieć takich domów? Z kim, poza Ochockim – żyjącym na marginesie „towarzystwa” wynalazcy – mógłby o perspektywach wielkich inwestycji porozmawiać? No może ze Szlangbaumem, ale ten na pewno byłby ostrożny… A może jednak nie?

Ciekawe, że w Warszawie Prusa był rzeczywisty przykład inwestora o dużym rozmachu, Leopolda Kronenberga. Jego umiejętność pozyskiwania wsparcia, również wśród arystokratów – vide Zamoyski – mogła być nawet wzorem dla tego, co Prus dla Wokulskiego obmyślił; wielkiej spółki kapitałowej, co miała promować handel, jak Bank Handlowy Kronenberga. Ale z jakichś przyczyn Bolesław Prus ponadetniczną jedność warszawskich kapitalistów omija. Może naprawdę jej nie było, a Kronenberg, nawet ze swoim Zamoyskim, to jednak raczej wyjątek? A nie prawdziwa, hegemoniczna klasa społeczna, burżuazja, co „bezlitośnie zerwała różnobarwne więzy feudalne, które łączyły człowieka z jego naturalnym zwierzchnikiem, i nie pozostawiła żadnego innego łącznika pomiędzy człowiekiem i człowiekiem prócz nagiego interesu”, jak trafnie ujmują to Marks z Engelsem.

No więc Kronenberg z Wokulskim żadnych więzów feudalnych nie zerwali, a to, co człowieka Stanisława z człowiekiem Izabelą łączyło, to miłość tego pierwszego do drugiej i pogarda tej drugiej do pierwszego. A nie żaden „nagi interes”. 

Jeśli Wokulski ma partnera, to jest nim Rosjanin Suzin. Ten ma rozmach jak rosyjskie przestrzenie, jak Syberia. Ale, w gruncie rzeczy, o tym, jak Wokulski z nim na tej wojnie bułgarskiej handlował, niewiele wiemy. Nie wiemy, z kim pił wódkę i jadł kawior (łyżkami), z kim pędził powozami i czy były tam jakieś kobiety… Nic. O interesach na Bałkanach więcej można dowiedzieć się ze wspomnień Eliasa Canettiego niż od Prusa… Może dlatego, że Wokulskiemu jakoś tak obco tam było, a tu – swojsko. I po swojacku, ciasno i ciepło, choć niby park łazienkowski przestrzenny, a pałace i rezydencje – wielopokojowe. 

Andrzej Mencwel trafnie opisał ten stan ducha, diagnozując różnicę między Stefanem Żeromskim a Stanisławem Brzozowskim. Obaj drobnoszlacheckiego pochodzenia, ale ten pierwszy lokalnie wykształcony, zawsze w myśleniu taki lokalny, swojski pozostał, podczas gdy Brzozowski, przez carskie gimnazjum w wielką przestrzeń myśli rzucony, nie ciążył ku swojactwu. Otwierał okno na świat. Za co zresztą zapłacił. 

***

I biedna, biedna Izabela, odkrywająca stopniowo, że odchodzi status, który od dzieciństwa wchłaniała i uważała za z natury dany; wraz z pokornymi spojrzeniami służby, co jak stary Mikołaj w służbie zgarbiony. Status odchodzi – wraz z jej wobec służby arogancją, ze srebrami rodzinnymi, co pod Grunwaldem pewnie jeszcze walczyły, z rozświetlonymi przestrzeniami pałaców, w których meble ciągle stały, choć już świerzbiło je, by do lombardu wywędrować… Że to wszystko już zagłodzonym upiorem dawnej świetności było, bo w Polsce nie Łęccy rządzili ani Potoccy, tylko Paskiewicze, a jak dobrze poszło to Starynkiewicz. Tak czy inaczej, ruska generalicja.

I biedna, biedna Izabela z ciotkami, co naiwnie próbują ją „utowarowić”, jakby nie widziały, że to nie one, ale sam kapitał musi to zrobić. Ciotki więc swatały ją z kolejnymi męskimi gwiazdami z towarzystwa.

Takimi konkurentami, co albo rentę z ziemi posiadali, ale wtedy raczej sklerotycznymi starcami po czterdziestce się okazywali. Albo z takimi, którzy, że taką rentę mają, udawali, za to wigor i temperament – owszem, mogli pokazać. Albo też majątku nie mieli wcale – za to urodę, ogładę i charme. 

LALKA – MAT. PRASOWY NETFLIXA

Ona zaś „wierzgała”. Przy czym ciekawe jest to, jak to wierzganie różnie opowiedziane zostało w historii à la Tarantino, a jak w tej à la Wajda. Izabela Drzymalskiej chciałaby się wyrwać ze statusu „utowarowionego” ciała, by stać się osobą ludzką, widzianą przez i dzięki swojej myśli i działaniu. I jest gotowa ku tej pozycji iść „po trupach”. Izabela Urzędowskiej w gruncie rzeczy stopniowo godzi się na to, by być towarem, drobnym drukiem zastrzega sobie jednak prawo do seksualnej rozkoszy, z kim tam się da. I drugie – do chłodnej pogardy wobec przyszłego męża. 

***

Można by jeszcze napisać, że biedny, biedny Aleksander Głowacki, za swoim pseudonimem Bolesław Prus ukryty; bo jednak osierocony w dzieciństwie, przez dużą część życia biedujący, żyjący w małżeństwie bez namiętności i z przybranym synem, który popełnił samobójstwo. Ale jemu damy spokój.

***

Czeka cały czas bowiem na rozwinięcie kwestia wprowadzenia do tego tekstu. Mamy tu dwa filmowe style. Stylistyka filmu Macieja Kawalskiego jest od razu rozpoznawalna i wpisuje się w główną tradycję polskiego kina. Wajda, Antczak czy Ber – w pewnym sensie to wszystko jedno. Polskie kino ma swoją tradycję, formę i głos. 

Twierdzę jednak, że Paweł Maślona, choć nieśmiało, powtarza gest, który w kinie zapoczątkował Quentin Tarantino. I ma po temu poważne powody. 

Tarantino przebojem wprowadził w sztukę filmową umiejętność pisania historii alternatywnej. W „Bękartach wojny” Szoszana Dreyfus wysadza w paryskim kinie czołowych przywódców III Rzeszy, co samo w sobie jest tak absurdalne, że początkowo trudno ten film potraktować poważnie. Szczególnie kiedy wisienką na torcie jest Brad Pitt, wycinający nazistom swastyki na czołach. 

Ten wytwór fantazji jest jednak śmiertelnie poważny. Dlatego chociażby, że drastyczne sceny polowania na Żydów z pierwszej części filmu dają się jakoś przełknąć, gdy potworne poczucie krzywdy, które pozostawiają, łagodzone jest przez sceny zemsty. Na głębszym poziomie znaczy to, iż rzeczywistość masowej zbrodni jest, w pewnym sensie, nie do przyjęcia. Umysł broni się przed nią i odrzuca. Dlatego tak trudno oglądać obrazy takie jak „Syn Szawła”. Trzeba mieć do nich przygotowanie. A większa część kinowej publiczności na początku XXI wieku – a może nigdy – takiego przygotowania nie miała i nie ma. 

Materiały prasowe dystrybutora Kino Świat

Strategię z „Bękartów wojny” rozwinął Tarantino w „Django”. Żeby naprawdę pokazać, czym było niewolnictwo czarnych w Ameryce, musiał pozwolić na rozładowanie nieznośnego poczucia krzywdy przez zemstę. I dzięki temu sceny szczucia człowieka, aż do rozszarpania, trzymania ludzi w klatkach i łańcuchach, pakowania dziewczyny do rozgrzanej, żelaznej skrzyni czy chłosty – wszystkie przesycone przeżywaną przez oprawców rozkoszą okrucieństwa – możliwe są do przyswojenia właśnie dlatego, że w naszej fantazji sprawiedliwość zostanie przywrócona. Django zabije ich wszystkich. W zupełnie niemożliwy w rzeczywistości sposób. 

„To nie powinno się zdarzyć”, napisała kiedyś o Zagładzie Hannah Arendt. Miała na myśli zapewne to, że są wydarzenia, które nieodwracalnie zmieniają, ku złu, ludzką kondycję. Powszechną ludzką kondycję. Samych w sobie takich wydarzeń jest zapewne wiele, ale tylko niektóre stają się symbolami zła swoich czasów. Nie powinna więc zdarzyć się Zagłada. Nie powinien się zdarzyć transatlantycki handel afrykańskimi niewolnikami i niewolnictwo w Ameryce. Nie powinna zdarzyć się rzeź Gazy. 

Nie powinna zdarzyć się też popowstaniowa Warszawa drugiej połowy XIX wieku. Upokorzone klęską, gubernialne miasto. Tak rozumiem alternatywną historię, opowiedzianą przez Pawła Maślonę.

Nie powinno wszystko się układać tak, by pełni życia ludzie, Stanisław Wokulski i Izabela Łęcka, skazani byli przez hierarchię – tym sztywniejszą im bardziej się rozpadającą – na śmierć, prawdziwą albo wynikającą z „utowarowienia”. Możemy więc fantazjować, że pojadą w świat, że będą robić wielkie rzeczy… Nie powinni dusić się w ciasnocie kondycji, którą zgotowała im, w zaiste mściwy sposób, ziemiańska hegemonia wyzuta już z panowania. Możemy jedynie marzyć, że się wyrwą. Nie powinny dziewczęta przybywające do miasta odnajdywać się tylko na ulicy, co wówczas skazywało je przemoc, gwałty, a potem – szybką degradację i śmierć, przy nieudanej aborcji albo w przytułku, z wrzodami na całym ciele. Możemy tylko marzyć, że ocali chociaż jedną z nich miłość subiekta. Nie powinni robotnicy wyrzuceni z pracy, albo tacy, którzy jej nie znaleźli, patrzeć na głód swoich dzieci. I tak dalej… Choć te alternatywy nie są zbyt radykalne – bo ostatecznie raczej marzymy tu o emancypacji, a nie sprawiedliwej zemście, jak widzowie Tarantino. Ale i tak daleko wtedy jesteśmy od klimatu beznadziei albo fałszywego pojednania.

Tak opowiedziana została historia alternatywna, która – nawet jeśli się nie zdarzyła i pewnie nie mogła się zdarzyć – otwiera drogę naszemu myśleniu o tym, jak wiele alternatywnych scenariuszy kryje się w przyszłości. Naszej przyszłości.

A w spór, która z Izabel piękniejsza, wdawać się nie będę.