
W swojej książce „Batem i krzyżem. Tysiąc lat nieświętego przymierza polityki i religii w Rosji” Lucy Ash pokazuje rzeczywistość współczesnej i historycznej Rosji, w której religia prawosławna i władza państwowa zawsze były ze sobą ściśle związane.
O relacjach między religią a polityką i obrazie Rosji, który wyłania się z jej reportażu, z autorką rozmawia Paweł Jędral.
Paweł Jędral: Przez dziesięciolecia podróżowałaś po Rosji i relacjonowałaś dla BBC przemiany zachodzące w tym kraju. W którym momencie zdałaś sobie sprawę, że nie sposób naprawdę zrozumieć współczesnej Rosji bez zrozumienia rosyjskiego Kościoła prawosławnego?
Lucy Ash: Przyjechałam tam na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku jako korespondentka prasowa. Ludzie z trudem zdobywali środki na wyżywienie rodzin, sprzedawali swój dobytek przed stacjami metra. Jednocześnie zastanawiali się, co właściwie czyni ich Rosjanami. Cerkiew prawosławna dawała im pewne ramy tożsamości narodowej. Jej częścią były lśniące kopuły cerkwi w każdej wiosce, w całym kraju.
Po prześladowaniach ze strony bolszewików Cerkiew cieszyła się ogromną sympatią. Nawet Stalin ponownie zaczął ją tolerować w czasie drugiej wojny światowej, po części dlatego, że naziści otwierali cerkwie na okupowanych terenach, a on chciał wytrącić im ten argument z ręki. W przemówieniu radiowym , po ataku Niemiec, zwrócił się nawet do słuchaczy frazą „bracia i siostry”, używając prawosławnej formuły, zamiast mówić „towarzysze”.
Cerkiew w pewnej postaci przetrwała komunizm, jednak pozostawała pod silną kontrolą Kremla, KGB i Politbiura. Ludzie współczuli jej z powodu wszystkich cierpień, których doświadczyła: masowych mordów na duchownych, mnichach, mniszkach i świeckich, a także dlatego, że tak wiele cerkwi zamieniono w magazyny, fabryki, spichlerze i inne obiekty.
Zaczynasz książkę historią jednego z takich miejsc: basenu zbudowanego w miejscu, w którym kiedyś stała katedra.
Po raz pierwszy byłam na tym basenie, gdy miałam piętnaście lat. Zabrali mnie tam znajomi mojego ojca, naukowcy, ale nikt mi nie powiedział, że w 1931 roku Stalin kazał wysadzić sobór Chrystusa Zbawiciela. Powiedziano mi tylko, że basen figurował w Księdze Rekordów Guinnessa jako największy na świecie okrągły basen.
Dopiero znacznie później zrozumiałam, co wcześniej znajdowało się w tym miejscu i jakie miało to znaczenie. Ostatecznie do napisania książki skłoniła mnie próba zrozumienia, dlaczego patriarcha Cyryl mógł nazwać rosyjską inwazję na Ukrainę świętą wojną. Jak najwyższy autorytet duchowy kraju mógł błogosławić ten rozlew krwi? Żeby na to odpowiedzieć, musiałam prześledzić tysiąc lat stosunków między Cerkwią a państwem.
Czy przez te tysiąc lat Cerkiew częściej była pałką lub batem w ręku państwa, wymuszającą posłuszeństwo, jak sugeruje tytuł książki, czy tarczą chroniącą ludzi przed nadużyciami władzy?
Tytuł częściowo zainspirował plakat petersburskiego artysty ulicznego Miszy Markera. Przedstawiał dwie policyjne pałki ułożone w krzyż [w oryginale tytuł książki to „Baton and cross”, czyli pałka, a nie bat, jak w polskim tłumaczeniu – przypis red.], a pod nimi słowo „Pokutuj”.
Przez znaczną część rosyjskiej historii Cerkiew wykorzystywano do wymuszania posłuszeństwa, a czasami także jako narzędzie represji. Były jednak wyjątki. Metropolita Filip potępił okrucieństwo Iwana Groźnego i odmówił udzielenia mu błogosławieństwa. Za to wtrącono go do więzienia, przysłano mu głowę jego siostrzeńca, ulubionego krewnego, a następnie pozbawiono życia. Mówienie prawdy carom, książętom moskiewskim czy Politbiuru wiązało się z ogromnym ryzykiem. A jednak ciągle, przez stulecia, ludzie kierujący się sumieniem to robili, nawet jeśli spotykała ich za to wysoka kara lub śmierć.
Mniej słyszymy o prawosławnych duchownych, którzy dziś sprzeciwiają się Kremlowi. Co się z nimi dzieje?
Spośród około 40 tysięcy duchownych bardzo niewielu otwarcie sprzeciwiło się wojnie. Niektórzy trafili do więzienia, innych pozbawiono stanu duchownego, a jeszcze inni zostali zmuszeni do emigracji. Hieromnich Jakow Woroncow z Kazachstanu właśnie otrzymał wyrok czterech lat więzienia pod zarzutem związanym z narkotykami. Oczywiście istnieją poważne podejrzenia, że dowody zostały mu podrzucone. Wypowiadał się przeciw wojnie i sakralizacji rozlewu krwi przez Cyryla oraz próbował utworzyć wspólnotę prawosławną dla wiernych odrzucających takie stanowisko.
Zwracam uwagę jak rzadko w przemówieniach Cyryla pojawia się Jezus. Czasem wygląda to jak chrześcijaństwo bez Jezusa. Ludzie pytają, czy Putin naprawdę wierzy. Nie wiem, co dzieje się w jego umyśle i duszy, ale jego działania nie przypominają nauczania Ewangelii.
Wielu księży boi się zabierać głos: mają rodziny, niewiele pieniędzy i nie znają innego zawodu. Na wiejskich parafiach zdarza im się dorabiać jako taksówkarze, żeby związać koniec z końcem.
Przy pracy nad filmem dokumentalnym o kapelanach wojskowych nie mogłam już uzyskać dostępu do strony rosyjskiej, bo dziś samo wspomnienie pracy dla BBC sprawia, że przedstawiciele Cerkwi sądzą, iż rozmawiają z wrogiem. Sądząc po publicznych wypowiedziach, niektórzy kapelani wojskowi pełnią funkcję podobną do tej, jaką dawniej pełnili komisarze polityczni w Armii Czerwonej.
Rozmawiałam też z księdzem, który prowadzi pogrzeby żołnierzy przywożonych z Ukrainy. Uważa on tę wojnę za niemoralną, ale musi pocieszać pogrążone w żałobie rodziny, nie mówiąc im przy tym, że ich bliscy zginęli w szlachetnej sprawie. To wyczerpujące balansowanie pomiędzy moralnymi zobowiązaniami, wobec prawdy i wobec wiernego, który potrzebuje wsparcia.

Wojnie Kremla sprzeciwiają się nie tylko księża. Co niedawna sprawa Lidy Moniavy, założycielki hospicjum, mówi nam o życiu religijnym w Rosji?
Lida Moniava poświęciła się dzieciom cierpiącym na nieuleczalne choroby i cieszyła się powszechnym szacunkiem, niemal jak współczesna święta. Została aresztowana po dość powściągliwym komentarzu z 2023 roku, w którym przytoczyła dane ONZ dotyczące ofiar i stwierdziła, że Rosja wysyła broń służącą do zabijania ludzi w Ukrainie. Jej aresztowanie wywołało oburzenie, a kilka dni temu została zwolniona.
Nie sposób stwierdzić, czy władze zareagowały na krytykę ze strony głęboko wierzących chrześcijan, czy też był to jeden z tych arbitralnych aktów łaski, jak za czasów Stalina, mający przypomnieć, że los każdego człowieka jest zależny od jednowładcy na Kremlu. Oczywiście jej uwolnienie to dobra wiadomość, ale wciąż wiele osób siedzi w więzieniu za pojedynczy wpis w mediach społecznościowych. W państwie, które tak traktuje obywateli, nie ma nic chrześcijańskiego.
Patriarcha Cyryl był kiedyś postrzegany jako człowiek stosunkowo otwarty na Zachód. Jak stał się tak bezkompromisowym zwolennikiem Putina?
Nie zaczynał jako skrajny nacjonalista. Wielokrotnie podróżował do Szwajcarii i reprezentował radziecką Cerkiew w Światowej Radzie Kościołów w Genewie. Szwajcarskie dokumenty policyjne wiązały go z KGB, choć w tamtych czasach nominacje duchownych i podróże zagraniczne zawsze wymagały zgody KGB. Samo to nie mówi nam, jak aktywnym agentem był dany człowiek. Niektórzy w Cerkwi uważali go nawet za niebezpiecznego zwolennika westernizacji. Chciał uczyć ludzi Biblii po dziesięcioleciach, w których trudno było ją zdobyć. Docierał do młodych, przemawiał na koncertach rockowych i rozumiał internet.
Myślę, że przełomowy był rok 2012. W czasie protestów przeciw fałszerstwom wyborczym i powrotowi Putina na urząd prezydenta Cyryl początkowo sprawiał wrażenie, że sympatyzuje z demonstrantami, ale szybko zmienił stanowisko.
Według mojej hipotezy znalazł się pod presją ludzi bliskich Putinowi i służbom bezpieczeństwa. Mniej więcej w tym samym czasie pojawiły się kompromitujące doniesienia o jego luksusowym zegarku i sporze majątkowym z sąsiadem. Zegarek usunięto ze zdjęcia, pozostawiając jego odbicie na blacie stołu. Tymczasem Cyryl pouczał innych o zgubnych skutkach konsumpcjonizmu. Wkrótce potem nazwał rządy Putina cudem bożym i od tamtej pory pozostaje mu niezwykle lojalny.
Czy to, co dziś głosi Cyryl, ma coś wspólnego z chrześcijańską Ewangelią?
Niewiele. To mieszanka radzieckiej nostalgii za zwycięstwem w drugiej wojnie światowej, wiary w wyjątkową siłę i misję Rosji, mistycyzmu oraz głębokiego lęku przed światem zewnętrznym jako źródłem zepsucia. Niedługo po inwazji sugerował, że dążenie Ukrainy do wstąpienia do Unii Europejskiej i parady równości są elementami tego konfliktu. Wśród części wpływowych duchownych występuje też mizoginia, choć to kobiety stanowią większość wiernych w parafiach w całym kraju.
Cyryl ma też własne powody, by sprzeciwiać się ukraińskiej niezależności kościelnej. Autokefalia prawosławnego Kościoła Ukrainy była ciosem nie tylko dla putinowskiej koncepcji „ruskiego miru”, lecz także dla kontroli Cyryla nad tysiącami parafii, budynków i wiernych. Po rozpadzie Związku Radzieckiego Cerkiew i służby bezpieczeństwa były dwiema instytucjami, które zachowały sieci powiązań w byłych republikach radzieckich. W tym sensie Cerkiew służyła jako narzędzie wpływu w „bliskiej zagranicy” [ros. bliżnieje zarubieżje – określenie używane przez Rosjan wobec państw wchodzących dawniej w skład carskiej, a potem komunistycznej Rosji – przyp. red.].
Piszesz o tym jako dwustronnym układzie, w którym obie strony korzystają. Co Putin ma z tego sojuszu?
Duchowe usprawiedliwienie imperialnego zaboru ziem. Rosja nie potrzebuje większego terytorium. Pewien ukraiński polityk trafnie to ujął: Putin walczy o prawo do życia w przeszłości. To carska wizja imperialnej, wielkiej Rosji, a Kościół pomaga ją uzasadnić.
Dla Cyryla skutki są skomplikowane i mniej jednoznacznie pozytywne. Z jednej strony na okupowanych terenach Ukrainy rosyjski Kościół prawosławny wyparł inne struktury religijne. Jednocześnie wiele cerkwi zniszczonych w rosyjskich atakach należało do ukraińskiego Kościoła prawosławnego, który przez stulecia był związany z Moskwą.
Dwa główne kościoły prawosławne w Ukrainie to niezależny prawosławny Kościół Ukrainy (PKU), który uzyskał autokefalię w 2019 roku, oraz ukraiński Kościół Prawosławny (UKP), historycznie i kanonicznie związany z rosyjskim Kościołem prawosławnym (czyli: jego „rosyjska” gałąź), choć po inwazji w 2022 roku ogłosił warunkową niezależność od Moskwy.
Ze względu na utrzymujące się związki z Rosją UKP nadal stoi w obliczu zakazu ustawowego ze strony władz ukraińskich, a mimo to wciąż cieszy się popularnością wśród Ukraińców. Dlaczego więcej ukraińskich prawosławnych nie przeszło do nowego Kościoła autokefalicznego?
Spodziewałam się znacznie większej fali przejść. A jednak w chwili, gdy badałam tę kwestię, przeszło zaledwie dwóch biskupów. Niektórzy wierni uważają nowy Kościół, powstały za prezydentury Petra Poroszenki, raczej za projekt polityczny niż kanoniczną Cerkiew. Obawiają się, że przystąpienie do niego oznaczałoby utratę łaski Bożej, a Moskwa wykorzystuje ten lęk, nazywając go fałszywym Kościołem. To niemal wojna wewnątrz wojny.
Zdarzały się też głęboko niepokojące przypadki przekazywania Rosjanom przez niektórych duchownych UKP informacji o pozycjach ukraińskiego wojska. Część z nich skazano za zdradę.
Jednocześnie wielu ludzi należących do ukraińskiego Kościoła prawosławnego, dawniej związanego z Moskwą, to oddani ukraińscy patrioci. Oni sami albo ich bliscy służą na froncie. To nie jest czarno-biała sytuacja.
Kreml próbował przekonać amerykańskich odbiorców, że rząd Zełenskiego prześladuje chrześcijan. Tymczasem głównym sprawcą zabójstw duchownych i wiernych oraz niszczenia cerkwi jest rosyjska armia. Rosyjska propaganda pozostaje również w tym temacie niezwykle skuteczna.
Putin często odwołuje się do Rusi Kijowskiej jako rzekomej kolebki Rosji. W jaki sposób to sporne dziedzictwo historyczne przejawia się w konflikcie religijnym?
Dla Putina i Cyryla niezwykle niewygodne jest to, że miejsce chrztu Świętej Rusi znajduje się w Ukrainie, czyli w kraju, który nie chce dominacji Moskwy. Kiedy wielki książę kijowski Włodzimierz przyjął chrześcijaństwo, a jego lud ochrzczono w Dnieprze, działo się to w świecie skupionym wokół Kijowa. Putin próbuje poprowadzić prostą linię od tamtego wydarzenia do współczesnej Rosji. Postawił olbrzymi pomnik Włodzimierza przed Kremlem, podczas gdy Ukraińcy uważają Wołodymyra za własnego księcia.
Ławra Kijowsko-Peczerska ucieleśnia ten spór. Moskwa potępiała działania wymierzone w tamtejszych mnichów po ujawnieniu dowodów prorosyjskich przekazów podczas liturgii oraz obecności rosyjskich paszportów. Jednak kiedy później to święte miejsce zostało uszkodzone w rosyjskim ataku, zaprzeczyło to retoryce Moskwy o obronie miejsc świętych.
Historycznie nie ma więc prostej, bezpośredniej linii prowadzącej od Rusi Kijowskiej do dzisiejszej Federacji Rosyjskiej. Kijów został splądrowany przez Mongołów w 1240 roku, później rozwijały się inne księstwa, w tym Moskwa i Nowogród. Utożsamianie ich ze sobą przypomina porównywanie liczydła z nowoczesnym komputerem.
Czy wcześniejsi patriarchowie równie stanowczo jak Cyryl podkreślali roszczenia do dziedzictwa Rusi Kijowskiej?
Sądzę, że obecny nacisk na tę kwestię jest stosunkowo nowy. W okresie radzieckim Rosji i Ukrainy nie rozróżniano w taki sam sposób, choć Ukraińcy – zwłaszcza grekokatolicy na zachodzie kraju – pamiętali przymus z czasów panowania imperialnego. W 1988 roku, podczas obchodów tysiąclecia chrztu Rusi, Związek Radziecki wciąż istniał. Przynajmniej na powierzchni panowało poczucie solidarności, a także entuzjazm związany z ponownym otwieraniem cerkwi, odbudową klasztorów i seminariów oraz odkrywaniem na nowo życia religijnego.
Lata dziewięćdziesiąte XX wieku były czasem nadziei, choć rywalizacja między przywódcami kościelnymi i pojawienie się odrębnego Patriarchatu kijowskiego komplikowały sytuację. Aleksy II, poprzedni patriarcha, nigdy nie popierał pełnej niezależności kościelnej (autokefalii) Cerkwi ukraińskiej, lecz był bardziej skłonny uznać realia ukraińskiej państwowości, aby zachować jedność Cerkwi. Cyryl natomiast całkowicie utożsamił się z geopolitycznymi celami Kremla.
Na przykład w październiku 1990 roku, rok przed rozpadem ZSRR, gdy Ukraina zmierzała ku niepodległości, Aleksy dostrzegł, że sytuacja się zmienia i przyznał ukraińskiemu Kościołowi prawosławnemu „niezależność i samodzielność w zarządzaniu”. Ta elastyczność pozwoliła ukraińskiej gałęzi zarządzać własnymi finansami, wybierać biskupów i prowadzić sprawy wewnętrzne bez bezpośredniej, codziennej ingerencji Moskwy.
Czy jeśli reżim Putina upadnie, to rosyjski Kościół prawosławny może odzyskać niezależność moralną? Czy byłoby to możliwe pod rządami Cyryla?
Zdecydowanie nie, dopóki na jego czele stoi Cyryl. Uczynił Cerkiew bogatszą i zdobył dla niej dotacje prezydenckie, ale moim zdaniem wydrążył ją od środka i zdeprecjonował sens liturgii. Zarówno Cerkiew, jak i rosyjskie społeczeństwo, muszą rozliczyć się ze swoich czynów. Ludzie powinni wiedzieć, co zrobiono w ich imieniu. W mordowaniu sąsiadów nie ma nic świętego.
Po upadku komunizmu podjęto niewielką próbę zmierzenia się ze współpracą Cerkwi z radzieckimi służbami bezpieczeństwa. Gleb Jakunin badał archiwa i ujawnił związki wysokich rangą duchownych ze służbami. Szybko jednak to powstrzymano, ostrzegając, że doprowadzi do polowania na czarownice i zniszczy kruche odrodzenie chrześcijaństwa. Ale bez uznania prawdy zarówno o przeszłości, jak i o tej wojnie, nie sądzę, by prawdziwa odnowa była możliwa. Rosja musi spojrzeć w lustro – być może tak, jak Niemcy zmierzyły się ze swoją historią – i stanąć w prawdzie.
Czy wymagałoby to rozliczenia zarówno z sowiecką przeszłością, jak i z obecnym reżimem?
Po rozpadzie Związku Radzieckiego pojawiła się na krótko szansa zbudowania państwa, które szanowałoby swoich obywateli i zmierzało ku demokracji. Nie sądzę jednak, by Putin czy Cyryl okazywali wiele szacunku ludzkiemu życiu. Widać to w więzieniach, w sposobie traktowania własnych rosyjskich żołnierzy i w przekonaniu, że najwyższym celem życia jest śmierć za ojczyznę.
Nie chodzi tylko o Cyryla. Odziedziczył i umocnił głęboko cyniczną, skorumpowaną hierarchię – pionową strukturę władzy podobną do tej putinowskiej. Jeden z księży opisał panujące tam podejście słowami: „Ja jestem szefem, a ty idiotą”. Niektórzy biskupi okazują księżom bardzo niewiele szacunku. Nie wiem, jak można to odbudować bez szczerej skruchy.
Nie chcę jednak sprowadzać do tego całego prawosławia. Sama nie jestem chrześcijanką: moja matka jest baptystką, a ojciec Żydem. Zachwyca mnie jednak piękno liturgii i mądrość niektórych ojców duchowych, zwanych starcami, którzy bywają połączeniem filozofów i psychoterapeutów. To bogata, różnorodna tradycja. Odnowa oznaczałaby powrót do korzeni chrześcijaństwa, do Ewangelii i nauczania Jezusa. Bardzo wiele mówi się o Aleksandrze Newskim jako świętym wojowniku, o zabijaniu w imię prawdy i sprawiedliwości, a zdecydowanie za mało o pokorze, współczuciu, miłości i miłosierdziu.
Książka:
Lucy Ash, „Batem i krzyżem. Tysiąc lat nieświętego przymierza polityki i religii w Rosji”, tłum. Aleksandra Czwojdrak, wyd. Bo.wiem, Kraków 2026.
