Wesprzyj Kulturę Liberalną
Przyszłość naszego tygodnika zależy od Darczyńców. Wesprzyj Kulturę Liberalną
Z centrum widać najwięcej
  

NAJNOWSZE ARTYKUŁY

Szanowni Państwo!

Jak jednym słowem podsumować ostatnie kilka burzliwych lat w polityce? Obok wieloznacznego „populizmu” wysoko na liście z pewnością znalazłby się jednoznaczny „antyelitaryzm”. Niemal w każdym kraju zachodnim pojawiał się w minionych latach polityk głośno występujący przeciwko „elitom”: w Stanach Zjednoczonych Donald Trump, w Wielkiej Brytanii zwolennicy brexitu, we Francji Marine Le Pen, we Włoszech Matteo Salvini oraz Ruch Pięciu Gwiazd, a w Polsce Prawo i Sprawiedliwość. Co najważniejsze, bezwzględna krytyka „elit” w imię obrony interesów „ludu” okazywała się skuteczną bronią w walce o głosy.

Antyelitaryzm stał się zjawiskiem globalnym, a nad Wisłą doczekał się własnej mutacji. Do dziś, pomimo sprawowania władzy od trzech lat, w retoryce PiS-u występuje się przeciwko „elitom III RP”. W końcu warto byłoby zadać zasadnicze pytanie: kto należy do owych mitycznych polskich elit? Gdy Polaków zapytali o to ankieterzy, okazało się, że… właściwie nikt.

„Czy Pan/Pani uważa, że należy do jakkolwiek rozumianej elity?”. Na tak postawione pytanie sondażowe twierdząco odpowiedziało zaledwie 2 procent badanych! Aż 94 procent stwierdziło, że do żadnej elity nie należy (4 procent nie było w tej sprawie jasnego zdania).

Czym zatem są owe znienawidzone elity? Jak je w Polsce definiować?

Najważniejszym kryterium wyznaczającym przynależność do elit są dla Polaków… pieniądze i wpływy. Proszeni o wskazanie tego, kto ich zdaniem należy do elity, badani przywoływali osoby najbogatsze (79 procent), znanych artystów i celebrytów (72 procent) oraz właścicieli mediów (71 procent). Dla porównania tradycyjnie utożsamiani z elitą intelektualną nauczyciele otrzymali jedynie 36 procent wskazań.

Jak w komentarzu do badań pisze Mariusz Janicki: „Tylko 20 proc. zgodziło się ze stwierdzeniem, że «Elita to ludzie zasługujący na szacunek z racji intelektu, kompetencji i postawy moralnej»”. Pod koniec drugiej dekady XXI wieku elitaryzm kojarzy się Polakom przede wszystkim z pokaźnym majątkiem, realnym lub wyobrażonym, bo wielu tak zwanych „celebrytów” poziomem życia nie odbiega wcale od nikomu nieznanych przedsiębiorców, informatyków czy pracowników korporacji.

A zatem „elita” równa się „pieniądze”? To zbyt proste. Pytanie, czy Polacy, którzy sami się do elity nie zaliczają, chcieliby, aby do elit trafiły ich dzieci? Chciałoby tego jedynie 18 procent ankietowanych! Przeciwnego zdania jest 62 procent, a 20 procent nie potrafi odpowiedzieć. To ciekawe o tyle, że jeśli elita kojarzy się przede wszystkim z dobrą pozycją materialną i wpływami, to dlaczego nie chcieć takiej przyszłości dla swojego potomstwa?

Wychodzi na to, że w Polsce prawie nikt nie chce być elitą.

A przy tym w ostatnich latach doszło nie tylko do poważnej zmiany cech, które w oczach społeczeństwa wyróżniają elity – od wykształcenia, kompetencji intelektualnych i kapitału kulturowego, do majątku – a za tym także oceny samych elit (od prestiżu do niechęci).

Z czego wynika ta zmiana? Najprościej byłoby zrzucić winę na obecnie rządzącą partię, która z krytyki nieokreślonych „elit III RP” uczyniła narzędzie walki politycznej. W rzeczywistości jednak PiS – podobnie jak wiele innych partii antysystemowych na Zachodzie – nie tyle kształtuje nastroje społeczne, co przede wszystkim trafnie odczytuje nastroje już wśród ludzi obecne. Nie jest tak, że przez partię Jarosława Kaczyńskiego ludzie nie lubią elit, ale raczej, że Polacy nie lubią elit, a PiS w jakimś stopniu na tym skorzystało. Jeśli więc założymy, że antyelitaryzm Polaków nie jest powodowany polityką Jarosława Kaczyńskiego (a przynajmniej nie tylko), to skąd się wzięła niechęć do elit?

„Negatywny stosunek do elit można interpretować różnie: jako wyraz rozczarowania państwem, jako przywiązanie do ideału równości albo tradycyjnego społeczeństwa klasy średniej. Znacznie bardziej interesujące jest jednak inne pytanie: czy to pojęcie cokolwiek nam dziś wyjaśnia? Przyglądając się trzem często podawanym wskaźnikom elitarności, dochodzę do wniosku, że nie ma ono żadnej wartości. Szczególnie w Polsce”, twierdzi Łukasz Pawłowski z „Kultury Liberalnej”. I dodaje: „Chociaż kilka cech – przede wszystkim wykształcenie i zawód – kwalifikują mnie niby obiektywnie do grona «elit», nigdy nie chciałem i nie chcę być do nich zaliczany”.

Właśnie o tym problemie – niechęci młodych dobrze wykształconych Polaków do elity intelektualnej – pisał w swojej książce „Inteligenckość zaprzeczona” socjolog dr Piotr Kulas. „Musimy odzyskać pojęcie inteligencji”, mówi Kulas w rozmowie z Tomaszem Sawczukiem. Jego zdaniem odpowiedzialność tej grupy polega na nazywaniu problemów, proponowaniu rozwiązań i występowaniu w imieniu tych, którzy nie mają swojego głosu w sferze publicznej. Czy to znaczy, że niechęć do elit nawet wśród tych Polaków, których wszelkie cechy kwalifikują do elity, jest przejawem… tchórzostwa i niechęci do wzięcia odpowiedzialności za państwo?

„Myślę, że pro-«ludzka» i anty-«elitarna» narracja ma tak naprawdę na celu uwolnienie nas od bagażu odpowiedzialności za tych, którzy cierpią i potrzebują naszej pomocy”, pisze w swoim tekście Katarzyna Kasia z „Kultury Liberalnej”. Dodaje jednak, że „populistyczne strategie budowania solidarności społecznej na bazie nieustannego odwoływania się do potrzeb dyskryminowanej większości” są „bardzo krótkowzroczne”.

Innego zdania jest socjolog prof. Tomasz Zarycki, autor książki „Totem inteligencki”. Jego zdaniem niechęć do zaliczania się do elity inteligenckiej jest, paradoksalnie, dobrym wskaźnikiem przynależności do tej elity. „To zaprzeczenie można uznać właśnie za część etosu inteligenckiego, to jest figura retoryczna”, mówi Zarycki w rozmowie z Jakubem Bodzionym. Nie wypada mi na przykład powiedzieć w naszej rozmowie, że mam świetne publikacje, dostałem wielką podwyżkę i w planach mam kupno nowego domu w dobrej dzielnicy. […] Prędzej powiem, że prestiżowe pismo odrzuciło mi artykuł, słabo płacą, a w dodatku dach przecieka. W polskich warunkach to jest akceptowalna autopromocja, pod płaszczykiem której można przemycić informacje o tym, że pisze się książki, ma dobrą pracę i dom”.

 

* Powyższy Temat Tygodnia został przygotowany przed atakiem na Prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. Więcej o tej tragedii i reakcjach na nią piszemy w dziale felietonów.

Zapraszamy do lektury!
Redakcja „Kultury Liberalnej”

 

Ilustracja: Magdalena Leszczyniak

Szanowni Państwo!

Jak jednym słowem podsumować ostatnie kilka burzliwych lat w polityce? Obok wieloznacznego „populizmu” wysoko na liście z pewnością znalazłby się jednoznaczny „antyelitaryzm”. Niemal w każdym kraju zachodnim pojawiał się w minionych latach polityk głośno występujący przeciwko „elitom”: w Stanach Zjednoczonych Donald Trump, w Wielkiej Brytanii zwolennicy brexitu, we Francji Marine Le Pen, we Włoszech Matteo Salvini oraz Ruch Pięciu Gwiazd, a w Polsce Prawo i Sprawiedliwość. Co najważniejsze, bezwzględna krytyka „elit” w imię obrony interesów „ludu” okazywała się skuteczną bronią w walce o głosy.

Antyelitaryzm stał się zjawiskiem globalnym, a nad Wisłą doczekał się własnej mutacji. Do dziś, pomimo sprawowania władzy od trzech lat, w retoryce PiS-u występuje się przeciwko „elitom III RP”. W końcu warto byłoby zadać zasadnicze pytanie: kto należy do owych mitycznych polskich elit? Gdy Polaków zapytali o to ankieterzy, okazało się, że… właściwie nikt.

„Czy Pan/Pani uważa, że należy do jakkolwiek rozumianej elity?”. Na tak postawione pytanie sondażowe twierdząco odpowiedziało zaledwie 2 procent badanych! Aż 94 procent stwierdziło, że do żadnej elity nie należy (4 procent nie było w tej sprawie jasnego zdania).

Czym zatem są owe znienawidzone elity? Jak je w Polsce definiować?

Najważniejszym kryterium wyznaczającym przynależność do elit są dla Polaków… pieniądze i wpływy. Proszeni o wskazanie tego, kto ich zdaniem należy do elity, badani przywoływali osoby najbogatsze (79 procent), znanych artystów i celebrytów (72 procent) oraz właścicieli mediów (71 procent). Dla porównania tradycyjnie utożsamiani z elitą intelektualną nauczyciele otrzymali jedynie 36 procent wskazań.

Jak w komentarzu do badań pisze Mariusz Janicki: „Tylko 20 proc. zgodziło się ze stwierdzeniem, że «Elita to ludzie zasługujący na szacunek z racji intelektu, kompetencji i postawy moralnej»”. Pod koniec drugiej dekady XXI wieku elitaryzm kojarzy się Polakom przede wszystkim z pokaźnym majątkiem, realnym lub wyobrażonym, bo wielu tak zwanych „celebrytów” poziomem życia nie odbiega wcale od nikomu nieznanych przedsiębiorców, informatyków czy pracowników korporacji.

A zatem „elita” równa się „pieniądze”? To zbyt proste. Pytanie, czy Polacy, którzy sami się do elity nie zaliczają, chcieliby, aby do elit trafiły ich dzieci? Chciałoby tego jedynie 18 procent ankietowanych! Przeciwnego zdania jest 62 procent, a 20 procent nie potrafi odpowiedzieć. To ciekawe o tyle, że jeśli elita kojarzy się przede wszystkim z dobrą pozycją materialną i wpływami, to dlaczego nie chcieć takiej przyszłości dla swojego potomstwa?

Wychodzi na to, że w Polsce prawie nikt nie chce być elitą.

A przy tym w ostatnich latach doszło nie tylko do poważnej zmiany cech, które w oczach społeczeństwa wyróżniają elity – od wykształcenia, kompetencji intelektualnych i kapitału kulturowego, do majątku – a za tym także oceny samych elit (od prestiżu do niechęci).

Z czego wynika ta zmiana? Najprościej byłoby zrzucić winę na obecnie rządzącą partię, która z krytyki nieokreślonych „elit III RP” uczyniła narzędzie walki politycznej. W rzeczywistości jednak PiS – podobnie jak wiele innych partii antysystemowych na Zachodzie – nie tyle kształtuje nastroje społeczne, co przede wszystkim trafnie odczytuje nastroje już wśród ludzi obecne. Nie jest tak, że przez partię Jarosława Kaczyńskiego ludzie nie lubią elit, ale raczej, że Polacy nie lubią elit, a PiS w jakimś stopniu na tym skorzystało. Jeśli więc założymy, że antyelitaryzm Polaków nie jest powodowany polityką Jarosława Kaczyńskiego (a przynajmniej nie tylko), to skąd się wzięła niechęć do elit?

„Negatywny stosunek do elit można interpretować różnie: jako wyraz rozczarowania państwem, jako przywiązanie do ideału równości albo tradycyjnego społeczeństwa klasy średniej. Znacznie bardziej interesujące jest jednak inne pytanie: czy to pojęcie cokolwiek nam dziś wyjaśnia? Przyglądając się trzem często podawanym wskaźnikom elitarności, dochodzę do wniosku, że nie ma ono żadnej wartości. Szczególnie w Polsce”, twierdzi Łukasz Pawłowski z „Kultury Liberalnej”. I dodaje: „Chociaż kilka cech – przede wszystkim wykształcenie i zawód – kwalifikują mnie niby obiektywnie do grona «elit», nigdy nie chciałem i nie chcę być do nich zaliczany”.

Właśnie o tym problemie – niechęci młodych dobrze wykształconych Polaków do elity intelektualnej – pisał w swojej książce „Inteligenckość zaprzeczona” socjolog dr Piotr Kulas. „Musimy odzyskać pojęcie inteligencji”, mówi Kulas w rozmowie z Tomaszem Sawczukiem. Jego zdaniem odpowiedzialność tej grupy polega na nazywaniu problemów, proponowaniu rozwiązań i występowaniu w imieniu tych, którzy nie mają swojego głosu w sferze publicznej. Czy to znaczy, że niechęć do elit nawet wśród tych Polaków, których wszelkie cechy kwalifikują do elity, jest przejawem… tchórzostwa i niechęci do wzięcia odpowiedzialności za państwo?

„Myślę, że pro-«ludzka» i anty-«elitarna» narracja ma tak naprawdę na celu uwolnienie nas od bagażu odpowiedzialności za tych, którzy cierpią i potrzebują naszej pomocy”, pisze w swoim tekście Katarzyna Kasia z „Kultury Liberalnej”. Dodaje jednak, że „populistyczne strategie budowania solidarności społecznej na bazie nieustannego odwoływania się do potrzeb dyskryminowanej większości” są „bardzo krótkowzroczne”.

Innego zdania jest socjolog prof. Tomasz Zarycki, autor książki „Totem inteligencki”. Jego zdaniem niechęć do zaliczania się do elity inteligenckiej jest, paradoksalnie, dobrym wskaźnikiem przynależności do tej elity. „To zaprzeczenie można uznać właśnie za część etosu inteligenckiego, to jest figura retoryczna”, mówi Zarycki w rozmowie z Jakubem Bodzionym. Nie wypada mi na przykład powiedzieć w naszej rozmowie, że mam świetne publikacje, dostałem wielką podwyżkę i w planach mam kupno nowego domu w dobrej dzielnicy. […] Prędzej powiem, że prestiżowe pismo odrzuciło mi artykuł, słabo płacą, a w dodatku dach przecieka. W polskich warunkach to jest akceptowalna autopromocja, pod płaszczykiem której można przemycić informacje o tym, że pisze się książki, ma dobrą pracę i dom”.

 

* Powyższy Temat Tygodnia został przygotowany przed atakiem na Prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. Więcej o tej tragedii i reakcjach na nią piszemy w dziale felietonów.

Zapraszamy do lektury!
Redakcja „Kultury Liberalnej”

Nr 523

(2/2019)
15 stycznia 2019

Łukasz Pawłowski

Polska elita? Nie istnieje

Chociaż kilka cech – przede wszystkim wykształcenie i zawód – kwalifikują mnie niby obiektywnie do grona „elit”, nigdy nie chciałem i nie chcę być do nich zaliczany. To nie skutek populistycznej propagandy PiS-u, umiłowania równości…
Chociaż kilka cech – przede wszystkim wykształcenie i zawód – kwalifikują mnie niby obiektywnie do…

Z Piotrem Kulasem rozmawia Tomasz Sawczuk

Musimy wyprowadzić inteligenckość poza Warszawę

„Odzyskanie pojęcia inteligencji ma kapitalne znaczenie w przypadku ludzi z mniejszych miejscowości. Byłoby w tym coś emancypacyjnego”, mówi socjolog Piotr Kulas.
„Odzyskanie pojęcia inteligencji ma kapitalne znaczenie w przypadku ludzi z mniejszych miejscowości. Byłoby w tym…

Z Tomaszem Zaryckim rozmawia Jakub Bodziony

Czy celebryta to elita?

„Profesor, który należy do inteligenckiej elity, ma dużo większy wpływ na to, co się dzieje, niż youtuber, czy nawet przeciętny polski przedsiębiorca”, twierdzi prof. Tomasz Zarycki
„Profesor, który należy do inteligenckiej elity, ma dużo większy wpływ na to, co się dzieje,…

Katarzyna Kasia

Nieznośna poprawność elit

Niechęć do elit nie pojawiła się razem ze zwrotem populistycznym ostatnich lat: istniała wcześniej, pracowicie budowano ją od wieków, a teraz została po prostu umiejętnie wykorzystana.
Niechęć do elit nie pojawiła się razem ze zwrotem populistycznym ostatnich lat: istniała wcześniej, pracowicie…

Grzegorz Brzozowski

Dziki moralitet. Recenzja „Ballady o Busterze Scruggsie” braci Coen

Najnowszy film braci Coen to nie tylko scenariuszowy popis, lecz także mierzenie się z pytaniem o przemoc wypieraną z mitów Dzikiego Zachodu. Jak się jednak okazuje, najbardziej okrutna w uniwersum reżyserów jest sama Fortuna.

Najnowszy film braci Coen to nie tylko scenariuszowy popis, lecz także mierzenie się z pytaniem…

Piotr Kieżun

Ekscentryczne świadectwo epoki. O książce „Ostępy nocy” Djuny Barnes

Lektura tej książki to męka. Zaleca się więc jej czytanie albo osobom naprawdę pasjonującym się życiem artystycznym przedwojennego Paryża, albo literackim hipsterom. Ci ostatni po niełatwej lekturze będą mogli ją postawić obok innych legendarnych książek,…

Lektura tej książki to męka. Zaleca się więc jej czytanie albo osobom naprawdę pasjonującym się…

Honorata Sroka

Notatki miłosne wydane inaczej. Recenzja książki Andrzeja Barańskiego „Moja Albinoczka, która potrafiła mocno kochać”

„Moja Albinoczka” to zbiór notatek, które Andrzej Barański wymieniał z żoną podczas dłuższych rozstań. Wydawcy udała się tu rzecz bez precedensu – zachował całą materialną otoczkę tej korespondencji (rysunki, zabrudzenia), która często mówi więcej o…

„Moja Albinoczka” to zbiór notatek, które Andrzej Barański wymieniał z żoną podczas dłuższych rozstań. Wydawcy…

Krzysztof Rybak

Czy to ptak? Czy to samolot? Nie! To „Babcocha” Justyny Bednarek [KL dzieciom]

Czarownica Babcocha dzięki swoim magicznym zdolnościom pomaga naprawić otaczający ją świat. Krótkie, pełne ciepła i humoru epizody z jej życia zdecydowanie poprawiają nastrój, jednak nie skłaniają czytelnika do głębszej refleksji.

Czarownica Babcocha dzięki swoim magicznym zdolnościom pomaga naprawić otaczający ją świat. Krótkie, pełne ciepła i…

Szymon Żuchowski, Gniewomir Zajączkowski

Z archiwum awangardy, czyli kameralistyka na płytach w roku 2018

Po przeglądzie najciekawszych w naszym odczuciu nagrań operowych wydanych w 2018 roku proponujemy rzut ucha na muzykę odmienną – pod względem skali, obsady, ale nie mniej interesującą, i przedstawiamy nasz wybór trzech najlepszych płyt z…

Po przeglądzie najciekawszych w naszym odczuciu nagrań operowych wydanych w 2018 roku proponujemy rzut ucha…


NAJNOWSZE ARTYKUŁY

CZWARTKOWY FELIETON

[Nieskończenie Niepodległa] Plany na szaniec

Dziś Armię Krajową i Delegaturę Rządu na Kraj często postrzega się jako epigonów dawnego wspaniałego świata, którzy – gdyby tylko nie zostali w…

Nie mogę uciec od kontekstu. Po śmierci Pawła Adamowicza

Jak wszyscy, jestem głęboko poruszona śmiercią Pawła Adamowicza, nie mam ochoty w nikogo rzucać kamieniami. Ale jakoś niestety nie mogę, nawet teraz, uciec…

WAŻNE TEMATY:

FELIETONY

[Nieskończenie Niepodległa] Plany na szaniec

Dziś Armię Krajową i Delegaturę Rządu na Kraj często postrzega się jako epigonów dawnego wspaniałego świata,…

[Wakar w środę] Ucieczka. „Pomysłowe mebelki z gąbki” w Teatrze Studyjnym w Łodzi

Kiedy dowiedziałem się, że Mariusz Grzegorzek robi ze studentami wydziału aktorskiego łódzkiej Filmówki spektakl pod takim…

Musimy zachować się przyzwoicie. Po śmierci Pawła Adamowicza

Jeśli krótko po zamachu na życie Pawła Adamowicza ktoś miał nadzieję, że ta tragedia zmieni polską…

[Sawczuk w poniedziałek] Prezydent Duda ciągle się uczy

Andrzej Duda stwierdził, że nie wie, na ile człowiek przyczynia się do zmian klimatu. Jeśli prezydent…

Macron to wciąż najlepsza alternatywa wobec populizmu

We Francji rośnie świadomość tego, że jeśli Macronowi się nie uda, ryzyko dojścia populistów do władzy…

30-lecie III RP wymaga debaty, a nie akademii

Bardzo często starzy reagują zniecierpliwieniem i mówią, żebyśmy sobie założyli własne inicjatywy. Nie tak to powinno…