Chester Himes to jeden z najważniejszych afroamerykańskich pisarzy XX wieku. W 1928 roku został aresztowany za napad rabunkowy. Po zwolnieniu z więzienia opublikował szereg zaangażowanych społecznie powieści. Na początku lat pięćdziesiątych wyemigrował do Paryża. Niedługo później postanowił spróbować swoich sił w literaturze gatunkowej. Stworzony przez Himesa cykl powieści „Gliniarze z Harlemu” właśnie ukazuje się po polsku nakładem wydawnictwa Karakter w tłumaczeniu Antoniego Górnego. Z tłumaczem rozmawia Kamil Czudej. 

Kamil Czudej: Dlaczego Chester Himes był tak długo zapomniany albo nierozpoznany w Polsce? Mamy rok 2026 i dopiero teraz zostaje u nas wydany.

Antoni Górny: Brak Himesa w Polsce być może wynika z tego, że jego książki nie były krytyczno-społeczne w taki sposób, jak dzieła Frantza Fanona czy Jamesa Baldwina, których chętnie w Polsce w czasach PRL-u wydawano. Pewnie przede wszystkim dlatego, że pisali krytycznie o rasizmie, co stawiało w złym świetle Zachód.

Jak Himes w takim razie funkcjonuje w Stanach? Czy także tam nie był przez długi czas dobrze rozpoznany?

W USA wyglądało to trochę inaczej. Już w latach sześćdziesiątych był pisarzem czytanym, zwłaszcza w drugiej części dekady. Zaczął być także postacią bardziej rozpoznawalną. W swojej autobiografii pisze o ambicji bycia kimś takim jak wcześniej Richard Wright, który sławę zawdzięcza właściwie jednej książce „Syn swego kraju”. To ten tytuł zapewnił mu rozpoznawalność i przez kolejne dekady był kluczowym punktem odniesienia w intelektualnym świecie czarnych Amerykanów. Widać to potem w relacjach między Baldwinem a Wrightem. Himes to świetnie odczytał i opisał.

Jak piszesz w posłowiu, właśnie ci trzej pisarze: Baldwin, Wright i Himes, pewnego razu spotkali się w kawiarni w Paryżu.

Spotkali się dlatego, że Wright miał do Baldwina pretensje o to, że ten atakuje go w swoich esejach. Szczególnie chodziło mu o „Everybody’s Protest Novel”. Wright chciał naprostować Baldwina jako swojego młodego krytyka, który trochę „wyszedł przed szereg”. A Himes mu wtedy towarzyszył. Oparłem się tutaj na eseju Hiltona Alsa, który opisywał tamto spotkanie z różnych perspektyw.

W tej opowieści widoczna jest przede wszystkim relacja między Wrightem a Baldwinem, Himes jest trochę obok. I rzeczywiście on sam siebie tak widzi – jako kogoś osobnego. Co więcej, nie tylko nie widzi siebie w tym gronie, ale uważa się za lepszego od obu.

Ale jednocześnie Himes nie pisał tego samego rodzaju literatury co Baldwin.

Myślę, że to bardziej kwestia osobowościowa. Himes opisuje tę interakcję w ten sposób, że z jednej strony jest podstarzały, trochę samozwańczy król, a z drugiej strony młody, cherlawy, niepewny siebie podlotek, który próbuje do niego doskoczyć. Dla Himesa obaj są po prostu komiczni. 

Dużo miejsca poświęca w autobiografii temu, jaki Wright jest niepoważny, małostkowy, niepomocny w różnych kontaktach. Jest tam cała historia o tym, jak bardzo Himes czuje się skrzywdzony przez to, że jest nierozpoznany przez swoje otoczenie. Sam zaczynał od tekstów dość obrazoburczych, ostrych. Z kolei w Paryżu zaproponowano mu pisanie powieści kryminalnej.

Czy ten gatunek mu nie przeszkadzał? To jest świetna literatura, ale czy kryminał jest uznawany za literaturę z tak zwanej wyższej półki?

Pamiętajmy, że on nie był już wówczas początkującym autorem. Więc nie jest tak, że od tego zaczyna, tylko że do tego dochodzi.

Wcześniej napisał kilka powieści, które dość otwarcie mówiły o kwestiach rasowych – zwłaszcza o relacjach międzyrasowych i seksualności. Ta proza jest agresywna, świadomie kontrowersyjna. Pisał też opowiadania o swoim doświadczeniu więziennym. Ton prozy Himesa utrudniał wpisanie jej w nurt literatury walki o równouprawnienie, inaczej niż w przypadku „Syna swojego kraju” Wrighta.

„Draka w Harlemie”, mimo że jest kryminałem noir, daje jednak pewien obraz rzeczywistości osób czarnych – mocno naznaczonej obecnością rasizmu.

Tak, ale nie bezpośrednio. Widać to dopiero, gdy spojrzy się na to, jak opisuje świat tej nowojorskiej dzielnicy. Powieść już od samego początku daje nam całościowy ogląd pewnej rzeczywistości. Swoich bohaterów autor zamyka w określonych rolach. Oni wszyscy są jakoś skrzywdzeni – i jednocześnie dla Himesa, jako autora, trochę śmieszni, trochę komiczni, trochę niepoważni. Ale skrzywdzeni przez coś, co jego też dotyczy.

Istotny w tym kontekście jest esej Zory Neale Hurston z czasów renesansu harlemskiego, „How It Feels to Be Colored Me” [Jak to jest być kolorową]. To krótki tekst, w którym autorka pisze o tym, jak dorastała do bycia czarną kobietą w Stanach. Wspomina, że jako dziecko nie zauważała podziału rasowego w wyraźny sposób. Był bardziej egzotyczny, nie dotykał jej osobiście. Zaczyna go dostrzegać dopiero wtedy, kiedy znajduje się w rzeczywistości, w której biali są odbiorcami czarnej kultury. W pewnym momencie Hurston mówi, że najbardziej czarna czuje się w klubie jazzowym: na scenie zespół zaczyna grać „naszą muzykę”, a obok niej siedzą biali, którzy kiwają głowami i się tym cieszą. I wtedy Hurston czuje się najbardziej naznaczona – bo ta czerń jest widoczna, egzotyczna, atrakcyjna przez swoją inność.

Podobna refleksja pojawia się też u Himesa. On patrzy na świat, w którym czarni odgrywają pewne role wobec białych, dostarczają im rozrywki, z perspektywy kogoś, kto nie jest dobrowolnym uczestnikiem. Jest obiektem tej relacji, a nie podmiotem.

I właśnie ta kwestia podmiotowości, zdobywania sobie przestrzeni, rozgrywa się w tle jego tekstów. „Draka w Harlemie” jest pierwszą częścią większej serii – być może nie jest to jeszcze tak widoczne. Ale z perspektywy całości dostrzegam pewien dystans. Nie w sensie negatywnym – to coś, co jest mu bliskie, a jednak patrzy na to z zewnątrz. 

Jak w takim razie łączy się to z biografią Himesa – czy był uczestnikiem życia harlemskiego, znał je z pierwszej ręki?

W samym Harlemie przebywał dość krótko, natomiast sporą część życia spędził w podobnych środowiskach. Wychował się na Południu, ale potem wraz z rodziną wyjechał na Północ i mieszkał w kilku większych miastach: Cleveland czy Chicago, gdzie doświadczył życia w czarnych gettach. Warto pamiętać, że mówimy o autorze urodzonym w 1909 roku, więc jego zapamiętana młodość to okres nadchodzącego wielkiego kryzysu i jego konsekwencji. Był za młody, żeby załapać się na renesans harlemski – czas rozkwitu kultury czarnych między końcem pierwszej wojny światowej a Wielkim Kryzysem. Jednocześnie był już trochę za stary na doświadczenie drugiej wojny światowej. Trochę między pokoleniami.

Istotny z tego punktu widzenia jest jego okres nastoletni. To był czas, w którym Himes odnalazł dla siebie miejsce w czarnym półświatku. Brał udział w napadach, kradzieżach, pił, bawił się, załapał się jeszcze na końcówkę prohibicji. Potem trafił do więzienia. Natomiast w odróżnieniu od wielu podobnych sobie, był wykształcony, z dobrego domu, umiał czytać i pisać, był zainteresowany kulturą. I to pomogło mu wyjść z więzienia nie jako ktoś przez nie zniszczony, ale jako ktoś, kto ma materiał do pisania.

Wiedział z pewnością, jak działają tam elementy lojalności. Jest taki fragment powieści, gdzie bohater próbuje zbiec policji. Jak opisuje to Himes, w Harlemie obowiązuje niepisana zasada, że czarny musi pomóc czarnemu, stanąć przeciwko białemu policjantowi, bo brata się nie wydaje. Wie więc, że może liczyć na pomoc z ich strony.

Dla kogoś, kto miał do czynienia z przestępczością w gettach, ta zmowa milczenia była czymś najzupełniej normalnym i dobrze zakorzenionym w historii czarnych Amerykanów. Himes nie musiał więc tego szukać w samym Nowym Jorku, wystarczy, że doświadczył tego w innych miejscach, w których mieszkał. Nawiązując także do tego, o co pytałeś wcześniej – o sposób budowania świata w powieści – od początku widać, że Himes konstruuje go z bardzo małych scenek.

Zdaje się, że taki sposób pisania pojawił się właśnie przy okazji tej serii kryminałów, w interakcjach z redaktorem, Marcelem Duhamelem, który doradzał mu, jak pisać taki gatunek. Jedną z rzeczy, którą podobno mu powiedział, było, żeby zrezygnował z opisów – akcję należy pchać naprzód dialogiem. I efekt jest taki, że wiemy, czego się spodziewać, bo używamy słów, które – jak „bar” czy „kuchnia” – dają nam ogólne wyobrażenie. A potem potrzebujemy tylko kilku rzeczy, by iść dalej. W pierwszej scenie, której akcja rozgrywa się w kuchni, potrzebujemy, żeby był w niej piekarnik, kran, stół, coś do siedzenia. I każdą z tych rzeczy można wprowadzić przez postać – ktoś może oprzeć się o stół, ktoś może nalać sobie wody. Nie trzeba nic tłumaczyć wprost.

Jak to się stało, że Himes podjął się napisania tej serii? Pisał o życiu w Harlemie przebywając na emigracji, w Paryżu.

Tak, powieść pisał we Francji. To jest najzupełniej błaha rzecz – mamy do czynienia z literatem, który żyje z tego, co napisze. Przez sporą część jego amerykańskiej kariery było tak, że pomiędzy książkami, za które dostawał jakieś pieniądze, zatrudniał się w różnych miejscach – często do prac fizycznych. Wykonywał najprostsze zawody, żeby się utrzymać. W Europie odnalazł się w miarę dobrze, mając koneksje w postaci Richarda Wrighta i paru innych osób, które poznał mimochodem. Miał w ręku garść dolarów, które były bardzo cenne w powojennej Europie. Jednak one się skończyły i musiał z czegoś żyć.

Himes poszedł więc do Marcela Duhamela, który był tłumaczem jednej z jego książek na francuski. Szukał okazji do wydania kolejnej. Duhamel zaproponował mu pisanie powieści kryminalnych. Myślę, że kierował się przekonaniem, że taka literatura się sprzeda i że łatwiej jest wydać i sprzedać książkę grającą na egzotyce, niż taką, która wprost, bez znieczulenia, mówi o kwestiach rasowych, jak jego poprzednie powieści.

Faktycznie jest to również wciągająca powieść kryminalna. Zaczyna się od jakiejś zupełnie błahej próby przekrętu, której dopuszcza się główny bohater – Jackson. Co ciekawe, nie jest to typowo noirowy bohater. Jackson daje się złapać na nieudolnej próbie fałszowania pieniędzy: to trochę taki naiwniak, który nie chce, ale mimowolnie wpada w coraz większe kłopoty. Żaden cwany glina czy przebiegły detektyw w stylu Philipa Marlowe’a.

Myślę, że w tych książkach jest ktoś w stylu Philipa Marlowe’a, tylko że nie jest jednym z bohaterów powieści. Cały ten świat jest oglądany przez kogoś, kto widzi go trochę podobnie, jak widział go bohater Raymonda Chandlera. Jest nasycony ironią, zdystansowany, dość złośliwy, sardoniczny, kronikarski, skwapliwie łapiący różne scenki i momenty. Tę rolę przejmuje tu po prostu narrator. To, że skupiamy się na postaciach Jacksona i jego brata, Złociutkiego, jest tylko refleksem pewnego faktu – że sam detektyw z kadru się wycofał.

I wydaje mi się, że w tym wyraża się bardzo egotyczny charakter Himesa, który sam siebie bardzo cenił. Dlatego patrzy z boku, nie widzi siebie wśród takich bohaterów. I skutkiem ubocznym tej decyzji pisarskiej jest niesamowicie intensywny i gęsty opis rzeczywistości.

Porównałbym to na gruncie polskim ze „Złym” Tyrmanda. Podobieństwo jest właśnie w perspektywie, z której oglądamy świat przedstawiony. Różnica jest oczywiście taka, że u Tyrmanda bohater jest pozytywny. W świecie Himesa nie jest to takie proste. Ci, którzy są dobrzy, to albo frajerzy tacy jak Jackson, albo czarni detektywi – intrygujący, obrazujący jakąś charyzmatyczną, silną męskość, ale jednocześnie przemocowi, nadużywający siły przy każdej okazji, performujący bardzo nieprzyjazną władzę. Nie ma nikogo, kogo moglibyśmy moralnie łatwo zaklasyfikować.

Ten świat niejednoznaczności jest w zasadzie wyznacznikiem gatunkowym powieści noir. To powojenny świat, który jakoś wypadł z ram.

Jednak nie bez znaczenia jest to, że prawie wszystkie postaci zasługują w którymś momencie na nasze współczucie. Albo przynajmniej na postawienie pytania: czy za tym, co wydaje się złe, nie stoi coś ważniejszego. 

W powieści pojawiają się dwaj czarni policjanci, którzy będą później głównymi bohaterami kolejnych części cyklu „Gliniarze z Harlemu”. Są ważni właśnie dlatego, że są czarni. Rola czarnego policjanta w czarnej społeczności jest zawsze dwuznaczna. Jest to dość powszechnie ugruntowane zjawisko – widać to też statystycznie – że czarni zaangażowani w system sprawiedliwości w Stanach Zjednoczonych potrafią być znacznie bardziej surowi i negatywnie nastawieni do własnej społeczności niż osoby białe. Nie są sojusznikami swoich „współbraci”. Ale nie są też jednoznacznymi wrogami. Są raczej buforem pomiędzy władzą a społecznością. W książce ich obecność jest istotna, bo to oni wyjaśniają białym policjantom, co się właściwie w Harlemie dzieje.

W „Drace w Harlemie” jest scena, kiedy biali policjanci zatrzymują taksówkę, którą jedzie Złociutki, brat Jacksona. Ten próbuje się wymknąć i wykorzystać to, że ci biali mężczyźni traktują go trochę jak atrakcję.

Patrzą z perspektywy białego człowieka, nazwijmy to wprost. I właśnie dlatego są potrzebni ci czarni policjanci – dla nich to, co białym wydaje się dziwne, jest czytelne. Widzą, kim są te postacie, jakie role odgrywają, i są w stanie działać w sposób przynajmniej teoretycznie korzystny dla społeczności. Podobnie jest zresztą z dziewczyną Jacksona, Imabelle, która wydaje się kobietą fatalną, wykorzystującą swoje wdzięki dla własnych korzyści, ale w toku opowieści okazuje się, że jest postacią znacznie bardziej skomplikowaną.

To jest właśnie ciekawy aspekt tej opowieści, zdradzający, że nie jest to po prostu kryminał. Zaczynamy od zbrodni, która jest w gruncie rzeczy błaha, choć oczywiście poważna z perspektywy Jacksona. Jednak dopiero później dochodzi do zbrodni rzeczywiście poważnych i niebezpiecznych. Inaczej niż w klasycznym kryminale, nie zagadka jest tutaj najważniejsza.

A co było dla ciebie największym wyzwaniem jako tłumacza tej powieści?

Muszę przyznać, że wskoczyłem w tę książkę z wielką radością. O Himesie marzyłem bardzo długo. Tłumaczyłem dla samej radości tego, że można próbować uchwycić melodię tekstu, jego brzmienie, wygląd w innym języku.

Zdarzały się rzeczy, które sprawiały mi problem – pewne sformułowania, utrwalone frazesy, które dla nas dzisiaj nie są już do końca czytelne i nie za bardzo dostępne nawet w słownikach slangu.

Kiedy patrzę na czas spędzony z tą książką, to uznaję, że to była świetna zabawa. Miałem dużo ciągot do tego, żeby z tym tekstem trochę poigrać, potraktować go bardziej artystycznie, dać sobie licencję na „trochę więcej”. I bardzo się cieszę, że te ciągoty zostały ukrócone, bo faktycznie nie były tego warte. Trzeba było czytać uważnie, słuchać i iść za tą melodią bez kombinowania.

Dużo jest tu rzeczy, które przez skrótowe ujęcie są dwuznaczne czy nawet wieloznaczne, ale jakoś trzeba je przekazać. Wydaje mi się, że zrobiliśmy bardzo dużo, żeby zachować styl autora i nie dodawaliśmy od siebie za wiele. To jest rzeczywiście taki tekst, jaki napisał Himes. 

A kiedy można się spodziewać kolejnych książek o dwójce harlemskich detektywów?

Myślę, że druga część serii powinna pojawić się wiosną.

Książka:

Chester Himes, „Draka w Harlemie”, tłum. Antoni Górny, wyd. Karakter, Kraków 2026.