Z intensywnie różowej okładki uśmiecha się (?) do mnie szkielet, a właściwie, jak mówi tytuł, szkieletor Janek. Powołany do życia przez estoński duet – autorkę Triinu Laan i ilustratorkę Marję-Liisę Plats – budzi sympatię nie tylko uniesioną w geście powiania dłonią (a raczej tym, co z niej zostało), lecz też spokojem, z jakim znosi łażące po swoim szkielecie ślimaki. Niestety, nie wszyscy podzielają moje zauroczenie Jankiem. Janek, jak każdy, pewnego dnia powiedział „dość” i zdecydował, że nie ma już siły pracować w szkole jako pomoc edukacyjna i czas na emeryturę. Jedna z nauczycielek znalazła mu nowy dom, a w kolejnych kilkunastu krótkich epizodach osoby czytające odkryją, ile radości z Janka ma małżeństwo leciwych staruszków i ich wnucząt, oraz ile radości z nowych doznań ma Janek. Udaje mu się zaprzyjaźnić z mieszkającymi w gospodarstwie zwierzętami, a najbliżej z kocurem, „ponieważ ten uwielbia leżeć innym na kolanach, pomrukując. A Jankowe kolana zawsze są gotowe na przyjęcie kota” [s. 17]. Grasujące po okolicy zbiry biorą nogi za pas na widok Janka siedzącego na podwórku, choć ten „zażywa akurat słonecznej kąpieli” [s. 24]. Najwięcej frajdy sprawia mu jednak kąpiel w wannie z wnukami swoich nowych gospodarzy, które w Janku odnajdują świetnego towarzysza zabaw: „Kiedy […] dziewczynka zakłada mu swoje okulary do pływania, a chłopiec po wyjściu z wanny pożycza mu szlafrok ze Spider-Manem, Janek czuje się najszczęśliwszym szkieletem świata” [s. 32] i choć przypadków jest tylko dwadzieścia, mam wrażenie, że kościsty bohater zostanie ze mną na długo.
Podobnie jak Janka uszczęśliwia kontakt z ludźmi, tak mnie uszczęśliwia kontakt z „Przypadkami szkieletora Janka” – Laan i Plats stworzyły bowiem piękną zarówno pod względem słów, jak i obrazów, poruszającą historię o drobnych przyjemnościach dnia codziennego, tolerancji i otwartości oraz – co szkieletor zdawał się zapowiadać od samego początku – żałobie i radzeniu sobie ze stratą. Cieszy mnie, że trafia do nas właśnie ta książka obrazkowa z Estonii, zdobyła już bowiem uznanie na świecie, choćby trafiając na listę Białych Kruków monachijskiej Internationale Jugendbibliothek, a do tego, co nie mniej ważne, wpisuje się we wciąż niewielki, choć rosnący w siłę (choćby dzięki wydawnictwu Widnokrąg), zasób estońskiej literatury dziecięcej dostępnej w naszym kraju. Zresztą przekład „Przypadków szkieletora Janka” wydaje się kwestią ciekawą, Laan używa bowiem w swoich książkach języków estońskiego i võro, regionalnie używanego w południowej części kraju. Trudno mi mówić o szczegółach, bo nie miałem w ręku pierwowzoru, zatytułowanego „Luukere Juhani juhtumised”, jednak w polskim przekładzie w sposób odbijający od normy wypowiadają się dziadek i babcia. Zdania: „A na jimie jak mu bedzie?” [s. 12] czy „Óne tyż majo swoje życie” [s. 36], brzmiące dziwnie czy też dla niektórych zabawnie, wplecione w tekst standardowy oddają różnorodność językową, którą zapewne widać w „Luukere Juhani juhtumised”, jednocześnie budując rodzaj kontrastu między dziadkiem i babcią a pozostałymi postaciami.
Kontrast wydaje się dobrym kluczem czytania „Przypadków szkieletora Janka”. W warstwie graficznej widać to zwłaszcza w mocnym zestawieniu szarego ołówka z plamami różu, raz sygnalizującymi ledwie widoczne detale, jak grzebień leżący na toaletce, innym razem zalewającymi całe rozkładówki promieniami zachodzącego słońca. Poza estetycznym wrażeniem i podkreśleniem znaczenia różnych elementów kompozycji, płynna granica między różem a szarością odsyła do płynnej granicy między życiem a śmiercią. Widać to świetnie w jednej z pierwszych rozkładówek, ukazującej leżące naprzeciwko siebie dłonie dziadka i Janka: uzupełniający braki w paliczkach dziadek tak naprawdę nosi w sobie szkieletora, co jednoznacznie wskazuje zresztą tylna wyklejka, kończąca opowieść Laan i Plats. „Przypadki szkieletora Janka” można więc czytać jako opowieść o czerpaniu z życia pełnymi garściami, a szkieletora jako wcielenie motta „memento mori”.
Za największą zaletę, świadczącą o wyjątkowości „Przypadków szkieletora Janka”, uważam lekkość i wyczucie, z którym Laan i Plats dotykają spraw metafizycznych. Twórczyniom udała się trudna sztuka, nie popadły bowiem ani w patos, ani w naiwności, ani w dydaktyzm, tworząc coś zupełnie odwrotnego: zabawny (zasługa świetnego przekładu), wzruszający i skłaniający do refleksji zbiór krótkich scenek z życia szkieletora, który odkrywa uroki życia na nowo. Trudno nie cieszyć się z nim, gdy na widok przerażonych gapiów „stara się […] przybrać tak obojętną minę, jak to tylko możliwe” [s. 9] albo po wizycie w saunie dzięki pomocy dziadka robi aniołka w śniegu, który okazuje się najpiękniejszy ze wszystkich. „Przypadki szkieletora Janka” oferują oryginalną zmianę perspektywy na otaczający nas świat, bo szkieletor (do niedawna) też był człowiekiem, choć przez lata pracy w szkole zapomniał, jak porywające, piękne i nieraz przejmujące jest życie. Wspaniale, że Laan i Plats o tym przypominają!
Książka:
Triinu Laan, „Przypadki szkieletora Janka”, il. Marja-Liisa Plats, przeł. Przemysław Podleśny, wyd. Widnokrąg, Piaseczno 2026.
Proponowany wiek odbiorcy: 6+ (wskazanie wydawcy)
Rubrykę redaguje Paulina Zaborek.
