W październiku 2026 r. na gmachu Parlamentu Europejskiego w Brukseli, przywitał mnie duży, czarno-czerwony baner.

„1 na 5 osób w UE jest zagrożona ubóstwem lub wykluczeniem społecznym”.

Kilka dni wcześniej przez Brukselę przetoczyły się protesty i zamieszki, podobne do tych w Paryżu i w innych krajach Europy – skupiające się na lawinowym wzroście kosztów życia i poczuciu deklasacji. We Francji, Niemczech, Belgii i Czechach w październiku i listopadzie Europejczycy, głównie młodzi, protestowali przeciwko rosnącym kosztom życia, wysokim cenom energii i żywności oraz spadkowi siły nabywczej wynagrodzeń.

Demonstranci i związki zawodowe domagali się przede wszystkim podwyżek płac i świadczeń społecznych, skuteczniejszej ochrony gospodarstw domowych przed skutkami inflacji oraz bardziej zdecydowanych działań władz na rzecz ograniczania nierówności i ubóstwa. Co ciekawe, z najnowszego sondażu Deutschlandtrend dla telewizji ARD wynika, że niemal trzy czwarte konserwatywnych przecież Niemców rozumie te postulaty. Choć nie bez zastrzeżeń, bo nie akceptują przemocy podczas protestów.

Bieda w Europie

W ostatnich kilku latach w wielu państwach europejskich, w wyniku nakładających się kryzysów (szczególnie inflacji i kryzysu energetycznego), doszło do widocznego spadku jakości życia. Odsetek mieszkańców UE, których nie stać co drugi dzień na posiłek zawierający mięso, rybę lub odpowiednik wegetariański, wzrósł z 7,3% w 2021 r. do 9,5% w 2023 r., a w Niemczech z 10,5% do 13,3%. Choć w kolejnych latach sytuacja częściowo się poprawiła, w 2025 r. wskaźniki te nadal pozostawały wyższe niż w 2021 r. (odpowiednio 8,5% w UE i 11,1% w Niemczech).

Według danych Eurostatu z 2025 r. spośród 451 milionów mieszkańców UE aż 92,7 mln, czyli prawie 21%, to osoby zagrożone ubóstwem lub wykluczeniem społecznym; około 1 mln osób doświadcza bezdomności. Na stronie Komisji Europejskiej przeczytamy nawet w bardziej dosadnej formie: „W Europie 20 proc. ludzi, w tym 25 proc. dzieci, żyje w biedzie”. W Polsce problem ten jest nieco mniej uciążliwy – ubóstwem lub wykluczeniem społecznym zagrożone jest około 15% populacji, a problem z dostępem do mięsa lub jego zamienników co drugi dzień dotyczy zaledwie 3% populacji.

Warto odnotować, że w unijnym podejściu ubóstwo nie sprowadza się wyłącznie do braku pieniędzy. Może oznaczać również brak możliwości ogrzania mieszkania, zakupu odpowiedniej jakości jedzenia, brak dostępu do opieki zdrowotnej czy pełnego uczestniczenia w życiu społecznym.

Instytucje unijne stosują wskaźnik AROPE, który uwzględnia trzy zjawiska: zagrożenie ubóstwem dochodowym, poważną deprywację materialną i społeczną oraz życie w gospodarstwie domowym o bardzo niskiej intensywności pracy.

Ubóstwo oznacza, najprościej mówiąc, sytuację, w której ludzie nie mają wystarczających dochodów z pracy lub świadczeń społecznych, aby prowadzić godne życie. Chociaż „bieda” w Europie często będzie oznaczać coś innego niż na Globalnym Południu.

Na spotkaniu prasowym w Brukseli w październiku 2026 r. Jack O’Connor, jeden z unijnych ekspertów Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego (EKES) zajmujących się ubóstwem, zwrócił jednak uwagę na pewne niebezpieczeństwo: dyskusje o definicji i skali ubóstwa często nie prowadzą do konkretnego działania.

Podczas gdy państwa członkowskie próbują sobie indywidualnie poradzić z tym problemem, postanowiłem sprawdzić, jak problem ten adresuje Bruksela. I czy proponowane rozwiązania są adekwatne do tego, co widzimy na ulicach.

Moc dokumentów

Jeden z najstarszych prawicowych dowcipów politycznych, jakie znam, mówi, że lewica albo eurokraci chcą znieść ubóstwo ustawą. Ma to symbolizować ich odklejenie od rzeczywistości i brak zrozumienia natury rzeczy. Kiedy opowiadałem swoim znajomym i innym ekspertom, że zamierzam przyjrzeć się unijnej strategii walki z ubóstwem, usłyszałem ten żart przynajmniej kilka razy. W Brukseli jednak nikt go nie słyszał. Albo przynajmniej się nim nie przejmował.

6 maja 2026 roku Komisja Europejska przyjęła pierwszą w historii UE kompleksową strategię walki z ubóstwem (EU Anti-Poverty Strategy). Zakłada ona stopniowe ograniczanie ubóstwa i wykluczenia społecznego (o 15 milionów do 2030 r.), a jej długoterminową ambicją jest wyeliminowanie go w UE do 2050 r. Plan jest wyjątkowo ambitny, traktuje ubóstwo jako problem wieloaspektowy, rozciągający się od edukacji, przez zmiany technologiczne i mieszkalnictwo, po prawo pracy. Jesienią 2026 r. miałem okazję porozmawiać z osobami odpowiedzialnymi za dokument i jego wdrożenie.

Większość planowanych działań strategii opiera się przede wszystkim na instrumentach niewiążących, takich jak zalecenia Rady i Komisji, komunikaty, wytyczne, dobrowolne standardy jakości, dokumenty analityczne oraz mechanizmy koordynacji i monitorowania. Wynika to z tego, że Unia Europejska ma ograniczone kompetencje w obszarach objętych strategią walki z ubóstwem. W najważniejszych dziedzinach, takich jak pomoc społeczna, świadczenia socjalne czy mieszkalnictwo, zasadnicza odpowiedzialność spoczywa na państwach członkowskich. UE może pełnić jedynie rolę wspierającą, opartą na zasadzie subsydiarności.

Thomas Kattnig, ekspert EKES-u zajmujący się prawami pracowniczymi, mieszkalnictwem i suwerennością cyfrową, w rozmowie ze mną podkreślał, że niekoniecznie musi to być złe rozwiązanie.

– Weźmy na przykład mieszkalnictwo – mówi. – Przeciwdziałanie kryzysowi mieszkaniowemu wymaga zróżnicowanych rozwiązań, dostosowanych do lokalnych uwarunkowań. Choć Unia Europejska nie posiada bezpośrednich kompetencji w zakresie polityki mieszkaniowej, może tworzyć ramy prawne i finansowe ułatwiające działania władzom regionalnym i lokalnym. Może zagwarantować pewność prawną oraz dostęp do przystępnego finansowania.

Jednocześnie, zaznacza Kattnig, zgodnie z zasadą subsydiarności, odpowiedzialność za konkretne rozwiązania powinna pozostawać na poziomie państw członkowskich i samorządów. Te znają lokalne potrzeby i podlegają demokratycznej kontroli mieszkańców. W ocenie Kattinga rola UE powinna zatem koncentrować się na tworzeniu odpowiednich warunków prawnych i finansowych, a nie narzucaniu jednolitych rozwiązań wszystkim państwom i samorządom, bo te po prostu nie będą często działać.

W temacie finansowania warto jednak zaznaczyć, że wdrażanie unijnej strategii walki z ubóstwem nie wiąże się z utworzeniem odrębnego funduszu. Ma opierać się na istniejących i przyszłych instrumentach finansowych UE. W perspektywie 2021–2027 na działania związane z włączeniem społecznym zaprogramowano w ramach EFS+ 45,3 mld euro. W tym roku 9,6 mld euro na przeciwdziałanie ubóstwu dzieci. Natomiast w projekcie budżetu UE na lata 2028–2034 Komisja proponuje przeznaczenie co najmniej 14% odpowiednich środków planów partnerstwa krajowego i regionalnego, czyli około 100 mld euro, na szeroko rozumiane cele społeczne. Nie oznacza to jednak, że całość tej kwoty zostanie przeznaczona na walkę z ubóstwem.

Piękny plan

Strategia i towarzyszące jej dokumenty wskazują obszary, które wymagają zmian w celu zamierzonej redukcji i – docelowo – eradykacji biedy. Ubóstwo jest zjawiskiem wieloaspektowym; opiszę tylko wybrane obszary, które adresuje strategia.

Priorytetem jest przerwanie międzypokoleniowego dziedziczenia biedy poprzez poprawę dostępu do edukacji, opieki zdrowotnej, żywienia i mieszkań.

Komisja zapowiedziała wzmocnienie Europejskiej Gwarancji dla Dzieci, zalecenie dotyczące świadczeń rodzinnych oraz pilotaż karty ułatwiającej korzystanie z usług w 2027 r. Jak mówi Jack O’Connor z EKES, „ubogie dzieci dorastają w ubogich gospodarstwach domowych”, dlatego niezbędne jest wsparcie ekonomiczne rodziców.

Kolejnym aspektem jest aktywizacja zawodowa osób wykluczonych z rynku pracy. Planowane działania obejmują indywidualne programy aktywizacji, szkolenia i ściślejszą współpracę służb zatrudnienia z pomocą społeczną. Juliane Neiiendam z EKES wskazuje na konieczność usuwania barier systemowych: samotnej matce może być trudno pracować na pełen etat, jeśli nie ma opieki nad dzieckiem. Osoba z niepełnosprawnością, która mimo chęci nie może pracować nawet kilku godzin dziennie, to zmarnowany potencjał ludzki. Proponuje także bardziej elastyczne zatrudnienie, co pozwoli pracować osobom o ograniczonej dyspozycyjności.

Najważniejszym chyba aspektem jest poprawa warunków pracy w UE. W Europie rośnie zjawisko tzw. working poor – coraz więcej osób nie może zaspokoić podstawowych potrzeb, mimo że pracuje. Proponowane rozwiązania mają prowadzić do godnych płac, stabilności zatrudnienia, rokowań zbiorowych i dostosowania systemów podatkowo-świadczeniowych. O’Connor zwraca uwagę, że duża część dzieci zagrożonych ubóstwem żyje w rodzinach, w których przynajmniej jeden dorosły pracuje.

Komisja Europejska skupia się na wzmocnieniu ochrony socjalnej i dochodu minimalnego. Postuluje zwiększenie adekwatności świadczeń, uproszczenie procedur i skuteczniejsze docieranie do uprawnionych. Konkretnie oznacza to na przykład wywieranie presji na państwa członkowskie w celu dostosowania płac minimalnych, emerytur czy zasiłków do kosztów życia.

Co z mieszkaniami i energią?

Innym kluczowym obszarem jest mieszkalnictwo i bezdomność.

Od 2013 r. ceny mieszkań w Europie wzrosły o 60 proc.

Jednym z głównych priorytetów strategii UE jest zwalczanie luki mieszkaniowej. Jest to różnica między zapotrzebowaniem na mieszkania odpowiadającym potrzebom i możliwościom finansowym ludności a liczbą dostępnych mieszkań.

Proponowane działania to rozwój zasobu mieszkań społecznych i przystępnych cenowo, zapobieganie eksmisjom. A także upowszechnianie modelu Housing First, czyli takiego, w którym osoby bezdomne otrzymują mieszkania społeczne lub wynajmowane na rynku prywatnym bez warunków wstępnych w rodzaju znalezienia pracy lub porzucenia nałogów, na zawsze (w formie najmu bezterminowego lub terminowego z gwarancją przedłużenia), w którego kosztach partycypują w miarę swoich możliwości (co często oznacza po prostu mieszkanie za darmo, przynajmniej w początkowym, często trwającym długo okresie).  Taka strategia ma pozwolić im wrócić do samodzielnego życia.

W październiku 2026 r. Rada UE przyjęła zalecenie dotyczące wykluczenia mieszkaniowego i bezdomności. Dokument zachęca państwa do tworzenia krajowych strategii i integrowania usług mieszkaniowych z pomocą społeczną. UE ma przede wszystkim zapewniać ramy współpracy i finansowania, natomiast konkretne rozwiązania – władze krajowe i samorządy.

Inny temat to ubóstwo energetyczne, które jest między innymi wynikiem wojen na Bliskim Wschodzie oraz konfliktu UE z Rosją. Planowane działania mają koncentrować się na zwiększaniu efektywności energetycznej mieszkań, ochronie odbiorców wrażliwych i zapewnianiu dostępu do podstawowych usług, w tym transportu. Komisja zapowiedziała aktualizację zalecenia dotyczącego ubóstwa energetycznego, a finansowanie części przedsięwzięć ma zapewniać Społeczny Fundusz Klimatyczny.

Chodzi przede wszystkim o ograniczanie obciążeń najbardziej narażonych gospodarstw domowych, chociażby w formie dopłat do energii.

Strategia łączy ten temat z transformacją cyfrową i europejskim dążeniem do suwerenności technologicznej. Problemem Unii jest jej zależność technologiczna od rozwiązań z USA i Chin. Trwające obecnie próby zbudowania własnego, europejskiego sektora usług cyfrowych i produkcji technologicznej mają doprowadzić do zatrzymania środków, liczonych w setkach miliardów euro rocznie, i utworzenia nowych miejsc pracy w UE. Sandra Parthie,przewodnicząca Grupy Pracodawców w EKES, wskazuje ponadto, że sztuczna inteligencja może wspierać zbieranie i analizę danych o warunkach życia oraz skuteczności polityk społecznych, umożliwiając lepsze projektowanie interwencji społecznych i przewidując potencjalne kryzysy i wyzwania.

Komisja zachęca do tworzenia wieloletnich strategii krajowych, powoływania koordynatorów, współpracy resortów i samorządów oraz wyznaczania mierzalnych celów. Szczegółowe wytyczne zawiera dokument SWD(2026) 771 dotyczący skutecznych polityk przeciw ubóstwu. O’Connor postuluje opracowanie „planu wdrażania z jasno określonymi celami i terminami”, powiązanego z europejskim semestrem. Jego zdaniem polityczna determinacja i systematyczna ocena rezultatów są niezbędne do realizacji celu eliminacji ubóstwa.

Strategia przewiduje rozwijanie Koalicji przeciw Ubóstwu, dialogu z osobami doświadczającymi biedy oraz współpracy z organizacjami społecznymi, m.in. poprzez porozumienie Komisji z EKES. Do 2028 r. mają powstać nowe wskaźniki pomiaru ubóstwa. Finansowanie ma opierać się na EFS+, Społecznym Funduszu Klimatycznym i przyszłym budżecie UE.

Urzędnik na lewo od centrum, ale nie od Stalina

22 października 2026 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) i Komisja Europejska podpisały memorandum o współpracy przy realizacji unijnej strategii walki z ubóstwem, przyjętej w maju 2026 r. Porozumienie podpisali przewodniczący EKES Séamus Boland oraz wiceprzewodnicząca wykonawcza KE Roxana Mînzatu.

Celem memorandum jest wzmocnienie roli EKES, dotychczas pełniącego głównie funkcje doradcze i opiniotwórcze, w przygotowywaniu, wdrażaniu i monitorowaniu unijnej polityki przeciwdziałania ubóstwu.

Porozumienie przewiduje coroczne debaty EKES, regularne spotkania z przedstawicielami Komisji oraz udział Komitetu w opracowywaniu rekomendacji i ocenie skuteczności działań. Współpraca obejmie również przyszłą Koalicję przeciw Ubóstwu i inicjatywy dotyczące m.in. ubóstwa dzieci, zabezpieczenia społecznego, mieszkalnictwa i dostępu do usług publicznych.

Istotą porozumienia jest zwiększenie wpływu społeczeństwa obywatelskiego nie tylko na konsultowanie strategii, lecz także na kształtowanie konkretnych polityk i rozwiązań prawnych. Jego znaczenie zależeć będzie jednak od tego, czy dialog przełoży się na rzeczywisty udział organizacji społecznych w procesie decyzyjnym.

Na czele EKES-u w ramach obecnej kadencji stoi wspomniany już Séamus Boland, irlandzki rolnik i aktywista. Boland sam określa się jako lewicowiec, ale z typową dla brukselskich urzędników ostrożnością. „Jestem raczej na lewo od centrum, a nie na lewo od Stalina”, wspomniał w jednym z wywiadów.

Zapytałem, czy wierzy w to, że w Europie da się naprawdę wyeliminować ubóstwo.

Oraz o kilka rzeczy związanych z jego PR-ową legendą: Boland często jest bowiem przez unijne instytucje sprzedawany jako człowiek, który wyszedł z trudnej sytuacji materialnej i jako taki szczególnie nadaje się do swojej pracy.

– Miałem szczęśliwe dzieciństwo w niewielkim rodzinnym gospodarstwie w hrabstwie Offaly – opowiada. – Moi rodzice bardzo dobrze się uzupełniali, ale gospodarstwo było naszym jedynym źródłem utrzymania i czasami brakowało pieniędzy. Pamiętam, jak mama powiedziała nam w pewnym momencie, że  wszystkie pieniądze, które zostały w domu, to 20 funtów, które muszą wystarczyć do sprzedaży plonów w październiku. Miałem wtedy siedem lat – opowiada mi Boland.

– Kiedy miałem 14 lat, mój ojciec zachorował i przejąłem prowadzenie gospodarstwa – mówi dalej. – Bardzo wcześnie musiałem więc wziąć na siebie odpowiedzialność za rodzinę i odłożyć edukację o kilka lat.

Boland wierzy w konieczność uwzględniania przy tworzeniu polityk osób i społeczności, które mierzyły się z trudnościami i ubóstwem. Tworzenie ich wyłącznie przez osoby, które całe życie spędziły w komforcie, może prowadzić do pomijania rzeczywistych potrzeb.

Boland w wieku 15 lat dołączył do Macra na Feirme, dobrowolnej organizacji wiejskiej dla młodych ludzi, gdzie odbierał darmowe lekcje pisania, aktorstwa, występów publicznych i debat.

– Później, mając nieco ponad 20 lat, uczyłem się sztuki wymowy i dramatu, co otworzyło mi drogę do nauczania, w tym pracy z młodymi irlandzkimi Travellersami, nomadyczną rdzenną grupą etniczną – opowiada. – To doświadczenie zaprowadziło mnie z czasem do pracy z młodzieżą, osobami z niepełnosprawnościami i szerzej, w społeczeństwie obywatelskim.

Zwraca też uwagę, że w jego przypadku wyjście z biednego gospodarstwa do kierowniczej pozycji instytucji UE było mieszanką szczęścia, pomocy instytucjonalnej i współpracy z różnymi społecznościami. Boland nie wierzy w to, że ludzkie osiągnięcia zależą wyłącznie od nich samych, od indywidualnych talentów i predyspozycji. Bez instytucji, które pomagają wyjść z trudnej sytuacji, wiele talentów po prostu przepada.

Czy Boland więc wierzy, że w ciągu niespełna ćwierćwiecza Europa może całkowicie wyeliminować ubóstwo? – Nie jest nieuniknione – odpowiada. – Jego wyeliminowanie to decyzja polityczna.

Uważa, że sama strategia Komisji Europejskiej nie wystarczy, jeśli nie pójdą za nią konkretne działania, odpowiednie finansowanie i systematyczna kontrola postępów. Trzy najważniejsze obszary, na których powinni skupić się europejscy decydenci, to jego zdaniem edukacja, zatrudnienie i mieszkalnictwo. Podkreśla, że nierówności zaczynają się już w dzieciństwie, a dostęp do dobrej edukacji jest jednym z najskuteczniejszych sposobów przerwania dziedziczenia biedy.

Czy to się ziści?

Co to wszystko oznacza dla przeciętnego mieszkańca Unii Europejskiej?

Na razie niewiele – przynajmniej w bezpośrednim, materialnym wymiarze.

Przyjęcie strategii nie oznacza automatycznego podniesienia wynagrodzeń, zwiększenia zasiłków czy rozpoczęcia budowy tysięcy mieszkań socjalnych. Większość zapowiedzianych instrumentów nie ma charakteru wiążącego, a ostateczne decyzje dotyczące polityki społecznej należą do rządów i samorządów.

Państwa członkowskie mogą jednak odczuwać presję polityczną ze strony UE. Walka z ubóstwem może zostać silniej powiązana z unijnymi funduszami w nowym budżecie UE na lata 2028–2034. Komisja Europejska już teraz proponuje, by co najmniej 14 proc. środków z krajowych i regionalnych planów partnerstwa przeznaczać na cele społeczne, a wypłaty funduszy uzależniać od realizacji uzgodnionych reform i osiągania określonych rezultatów. Oznacza to, że działania takie jak uproszczenie procedur przyznawania świadczeń czy zwiększenie ich dostępności mogłyby zostać powiązane z unijnym finansowaniem, jeśli znalazłyby się w zatwierdzonych planach krajowych. Nie jest to jednak przesądzone: propozycje budżetowe wciąż podlegają negocjacjom, a planowany mechanizm nie przewiduje automatycznych sankcji za niewdrożenie dobrych praktyk w zakresie przeciwdziałania ubóstwu.

Równie problematyczny w zakresie wdrożenia strategii wydaje się widoczny w całej Europie skręt w prawo, który mimo okazjonalnych mariaży z prawicą socjalną często idzie w parze z niechęcią do lewicowej czy solidarnościowej retoryki.

W Berlinie, mimo dotkliwego kryzysu mieszkaniowego i wygranej lewicy w wyborach samorządowych, perspektywa obiecywanej przez nią (i zgodnej z niemiecką Konstytucją) nacjonalizacji za odszkodowaniem części mieszkań dużych przedsiębiorstw, wzbudza paniczne reakcje konserwatywnego centrum, mainstreamowej prasy i rządu kanclerza Merza. W Polsce, na Węgrzech czy w Rumunii trudno jest dzisiaj sobie wyobrazić wielkoskalowe programy typu Housing First (mimo okazjonalnych pilotaży w przeszłości), budownictwo socjalne czy duże transfery wyrównujące nierówności.

Jeżeli jednak proponowane rozwiązania zostaną rzeczywiście wdrożone, a unijne dofinansowania zachęcą rządy państw członkowskich do bardziej społecznych programów, ich skutki mogą być odczuwalne. Chociaż nie są to zmiany spektakularne, dla milionów gospodarstw domowych mogą oznaczać różnicę między permanentną niepewnością finansową a względną stabilnością. A to brak tej ostatniej wyprowadził w ostatnich miesiącach setki tysięcy protestujących na europejskie ulice.