Zacznijmy od kontekstu ikonograficznego, który pokazuje operę od kuchni. Czy raczej od salonu, wszak chodzi o belle époque, gdzie elegancja przytula muzykę. W 1888 roku, na Salonie Paryskim, wystawiono obraz Alberta Aubleta „Autour d’une partition” [Przy partyturze]. Zgodnie z sugestywnym tytułem obrazu, przedstawia kompozytora przy pracy. Romantyzm raczej pokazywał artystę w odosobnieniu, uchwyconego w natchnionej pozie. Tymczasem belle époque wymagała zgoła innego anturażu. Aublet przywołuje atmosferę czasów, gdy nie tylko spektakl operowy był wydarzeniem towarzyskim, ale samo tworzenie opery było zarówno pracą, jak i środowiskowym melanżem. A co za tym idzie – było również przedmiotem zainteresowania paryskiej elity.

Aublet uwiecznił na płótnie moment, w którym koryfeusz francuskiej opery – Jules Massenet, w otoczeniu grupy ludzi, siedzi przy fortepianie. Tuż za nim stoi młoda kobieta, górując nad resztą towarzystwa. Nonszalancko trzyma rękę na instrumencie, odchyla głowę i lekko rozchyla usta w śpiewie. Tą damą jest pochodząca z Kalifornii Sybil Sanderson. Śpiewu uczyła się w San Francisco, a po śmierci ojca, wraz z matką i siostrami, przeniosła się do Paryża, gdzie przygarnęła ją do swojego studia Matylda Marchesi, która była mentorką największych gwiazd operowych końca XIX wieku: Emmy Eames, Emmy Calvé i Nellie Melby. W 1888 roku, gdy Aublet malował swój obraz, Sanderson miała zaledwie 22 lata, debiut i krótką, acz efektowną karierę przed sobą; sławę miała przynieść jej „Manon” Masseneta.

Ulubione śpiewaczki Masseneta

Opera, która od 1886 roku na życzenie kompozytora nie była grana – mimo wielkiej popularności. Podczas premiery w 1884 roku partię tytułową śpiewała Marie Heilbronn, którą Massenet uważał za najlepszą, a w gruncie rzeczy jedyną Manon. Więc gdy w 1886 roku Heilbronn zmarła (miała 34 lata), Massenet wycofał „Manon” z obiegu, do czasu znalezienia nowej, odpowiedniej śpiewaczki do roli tytułowej. Jak wieść niesie, stało się to, gdy kompozytor wychodził z przyjęcia u znajomych.

Zaczepiła go wówczas młoda, nieznana śpiewaczka i poprosiła o przesłuchanie. To była właśnie Sybil Sanderson.

Zachęcony wdziękiem dziewczyny, postanowił przesłuchać ją od razu. Gdy przy jego własnym akompaniamencie wykonała arię Mozarta, Massenet oświadczył, że oto właśnie znalazł następczynię nieszczęśliwie zmarłej na zapalenie otrzewnej Heilbronn. Relacja, jaką nawiązali Massenet i Sanderson, nie została chyba, jak dotąd, jednoznacznie wyjaśniona przez biografów. Ale plotki, że poza współpracą artystyczną łączy ich coś więcej, pojawiły się od razu.

Tu wróćmy na chwilę jeszcze do obrazu Aubleta, który przedstawia muzyków przygotowujących wznowienie „Manon”, które miało się stać scenicznym debiutem Sanderson. Nie wyjaśniono do końca, kogo poza Massenetem i Sanderson sportretował malarz, lecz istnieje domniemanie, że mężczyzną podpierającym głowę, siedzącym tuż za śpiewaczką, albo tym stojącym na schodach w tle i obserwującym wszystko z góry, jest Pierre Loti. Absolutny król dekadencji, o którym w Paryżu plotkowano bez przerwy; sporo romansował zarówno z mężczyznami, jak i kobietami, a swoje doświadczenia przekuwał w literaturę (rozważano przyznanie mu za to Nobla). 

Loti malował oczy, nosił orientalne stroje, sypiał w trumnie i urządzał huczne imprezy w swoim ekscentrycznym domu, mieszczącym kolekcję orientalnych artefaktów.

I to właśnie salon Lotiego stał się tłem dla obrazu Aubleta. Moda na wyobrażony Wschód, pełen tajemnic, przepychu i zmysłowości, opanowała salony, jak ten Lotiego, i nie ominęła opery: Massenet skomponował kilka oper z orientalnymi motywami. Dwie z nich – „Esclarmonde” i „Thaïs” – z myślą o Sybil Sanderson.

Portret Sybil Sanserson.

Jeśli sądzić po naszpikowanej ekstremalnymi trudnościami partii Esclarmonde, to Sanderson musiała być nie tylko czarująca, ale i dość uzdolniona. Sława, jaką przyniosły jej występy w operach Masseneta, przede wszystkim w „Manon”, zawiodła ją na sceny Londynu, Nowego Jorku i Petersburga. Lecz nie przyjmowano tam jej z takim entuzjazmem jak w Paryżu. Sanderson, podobnie jak Manon, związała się z bogaczem – kubańskim producentem cukru – i wycofała się na pewien czas z zawodu. Ale życie z dala od sceny, acz w luksusie, nie dało jej szczęścia. Wróciła więc do śpiewania, lecz na krótko: zmarła przed czterdziestką. Ostatnie lata naznaczone były alkoholizmem, depresją i, co w tych okolicznościach naturalne, załamaniem kariery.

Muzyka, która rozpływa się w uszach

Literacki pierwowzór Manon, przebiegłej piętnastolatki, która realizuje swoje ambicje z buntowniczą pogardą dla konwenansów, stworzył Antoine François Prévost w powieści opublikowanej w 1731 roku. Materiał na operę idealny: namiętność, hazard, towarzyski skandalik. Libretto napisali Henri Meilhac i Philippe Gille. Manon, wysłana przez rodzinę do klasztoru, po drodze poznaje kawalera des Grieux. Wystarczy jedno spojrzenie, by plany życiowe obojga uległy radykalnej korekcie. Zamiast ślubować posłuszeństwo i pobożność, zakochani uciekają do Paryża. 

Des Grieux marzy o szczęściu we dwoje, lecz Manon, gdy zaczyna im doskwierać brak pieniędzy, coraz częściej zerka w stronę świata, w którym uczucia mają wprawdzie ogromną wartość, lecz diamenty bardziej wymierną. Wszak romantyzm romantyzmem, ale Manon nie chce, by miłość oznaczała życie o chlebie i wodzie. Więc gdy na horyzoncie pojawia się bogaty pan de Brétigny, oferujący Manon życie w dostatku, bohaterka porzuca ukochanego, który z rozpaczy postanawia wstąpić do seminarium. Po pewnym czasie Manon decyduje się go odnaleźć i przekonać, by spróbowali szczęścia jako para raz jeszcze. Des Grieux wygrywa fortunę, ale niestety zostaje oskarżony o oszustwo i aresztowany. Manon również trafia w ręce wymiaru sprawiedliwości i za nieobyczajne prowadzenie się zostaje skazana na deportację do Luizjany. Uwolniony des Grieux rusza do Ameryki za Manon, która wyczerpana daleką podróżą umiera w ramionach ukochanego, wspominając dawne szczęście.

Libretto idealnie pasowało Massenetowi. Doskonale wiedział, jak działa teatr muzyczny i że operowy sukces wymaga nie tylko pięknych melodii, ale też wyczucia scenicznego efektu – czyli odpowiedniego połączenia składników. 

W pięciu aktach Massenet zmieszał wdzięk francuskiego XVIII wieku z emocjami, które zdecydowanie nie mieszczą się w salonowych konwenansach – muzyka raz jest lekka, innym razem zmysłowa, niemal frywolna, by za chwilę odsłonić tragiczny wymiar wyborów bohaterów. Wszystko w idealnych proporcjach, ściśle trzymając się przepisu na belle musique dla belle époque. 

„Manon” rozpływa się w uszach. Nie dziwi więc, że opera ta stała się jednym z największych sukcesów tamtej epoki – już pierwszego sezonu paryska Opéra-Comique zaprezentowała dzieło aż 77 razy. 

Pierwsze studyjne nagrania, które pojawiły się w latach dwudziestych z Fanny Heldy i Jeanem Marny (1923) oraz Germaine Féraldy i Józefem Rogaczewskim (1929) świadczą o niesłabnącej popularności dzieła. Od 1938 roku „Manon” rozpływa się nie tylko w uszach, ale i ustach. Belgijska śpiewaczka, Suzanne Neuhaus, po krótkiej karierze o lokalnym zasięgu, wymyśliła i wprowadziła do sprzedaży w rodzinnej firmie ekskluzywne pralinki Manon. 

Jeśli ktoś nie lubi opery, nie zna „Manon” Masseneta, może spróbować tych waniliowych kuleczek, żeby dotknąć w jakiś sposób istoty tego dzieła. Pod elegancką aksamitną powierzchnią kryje się namiętnie niebezpieczna pokusa apetytu na więcej.

„Manon” w Kalifornii

Inscenizacja „Manon”, którą na scenie Opery w San Francisco w 2017 roku wyreżyserował Vincent Boussard, w dużym stopniu zaspokaja apetyt na dobry teatr muzyczny. To jakby oglądać dobry spektakl w reżyserii Mariusza Trelińskiego, choć brzmi to trochę jak oksymoron – ale faktycznie da się. Szybki „montaż” następujących po sobie, kontrastujących pod względem charakteru scen jest płynny i wciągający.

„Manon” w San Francisco Opera

Ustawiona diagonalnie ściana raz jest skromnym mieszkankiem zakochanych, raz kasynem, a innym razem staje się kościołem, gdzie unoszący się nad sceną Chrystus, odpięty od krzyża, wygląda, jakby skakał do głębokiej wody. Zaś w poprzedniej scenie miejsce Chrystusa zajmowała Manon, a ściana była wysokim murem, z którego bohaterka sfruwała na paryski trotuar, trzymając baloniki. Właśnie ta scena z początku III aktu bywała postrzegana jako pusta, nic niewnosząca do dramaturgii dekoracja i padała ofiarą reżyserskich cięć. Boussard zrobił z niej dominantę całego spektaklu. 

Manon staje się w tej scenie prawdziwą gwiazdą – przebojowością i urokiem rzuca socjetę na kolana.

Bajadera zamiast eleganckiej pralinki

Niestety, owa przebojowość wyraża się w brawurowym śpiewie, a Amina Edrisi, która wcieliła się w postać Manon, zamiast nadać frazom finezję wykwintnej pralinki, zaserwowała jakąś ugrduloną bajaderę. O jej występie można by napisać wiele, ale nie warto nadmiernie skupiać się na negatywach. Nasuwa się jednak pytanie:

Czy wszystkie dobre amerykańskie soprany, śladem Sybil Sanderson, wyjechały do Europy?
„Manon” w San Francisco Opera
„Manon” w San Francisco Opera

Przecież nawet w drugoplanowych, a niekiedy wręcz epizodycznych rolach w Hamburgu czy Berlinie można usłyszeć kilka śpiewaczek, które lepiej sprawdziłyby się w partii Manon niż Edrisi. Czy publiczność w San Francisco jest aż tak naiwna, czy też mamy do czynienia z próbą powrotu do źle pojmowanej belle époque i przekształcania spektaklu operowego w wydarzenie towarzyskie? Wszak mężem Edrisi jest tenor Pene Pati, którego zaangażowano do tego spektaklu i powierzono mu, a jakże, rolę kawalera de Grieux. No i także w jego przypadku niespodzianki nie będzie –

występ Patiego to były przesłodzone lody Ben & Jerry’s. A problemy intonacyjne śpiewaka zdawały się niczym namnażające się pałeczki salmonelli. Wiadomo, czym grozi spożycie czegoś takiego. 

Na szczęście, był w tym spektaklu bardzo satysfakcjonujący zarówno pod względem wokalnym, jak i aktorskim występ. 

Bas James Creswell ma charyzmę i głos, które pozwoliły mu wykreować przykuwającą uwagę postać hrabiego de Grieux. Rozległa gradacja dynamiczna, legato, dykcja i wyobraźnia ukazały tę postać jako niejednoznaczną – zarazem irytującą i poruszającą.

Do opery przychodzi się, żeby usłyszeć właśnie takie śpiewanie, bo brakiem głosu w tej formie sztuki nie można zbyt wiele zdziałać. 

Szybki „montaż” muzyczny, jaki zastosował w tej operze Massenet, wymaga od dyrygenta sprawności w kreowaniu rozmaitych nastrojów. Dyrygentka Eun Sun Kim, która rok temu w tym teatrze tak bardzo nieskutecznie mierzyła się z wagnerowskim „Parsifalem” (zob. recenzję), okazała się całkiem skuteczna w Massenecie. Może to nie niespodzianka. Po prostu jej upodobanie do detali trafiło wreszcie na odpowiedni materiał. 

Najatrakcyjniej zabrzmiały fragmenty stylizowane na osiemnastowieczne tańce: menuety i gawoty. Była w nich lekkość, elegancja i poczucie humoru. Ta cukiernicza partytura nie zabrzmiałaby tak smacznie bez znakomitej orkiestry – wiele fragmentów zabrzmiało wręcz jak grad przepysznych pralinek.

Jules Massenet „Manon”

dyrygent: Eun Sun Kim
dyrygent chóru: John Keene
reżyseria i kostiumy: Vincent Boussard
scenografia: Vincent Lemmarie

soliści: Amina Edris, Pene Pati, James Creswell, Sofia Goth, Steven Cole, Stephen Gaertner, Laura Krumm, Taylor Raven, Victor Bispo i inni

Zdjęcia ze spektaklu © Cory Weaver

Portret Sybil Sanderson © domena publiczna (fot. Society of California Pioniers)

Obraz (195×157 cm) © domena publiczna (fot. Christie’s / archiwum)