Orzeczenie MTS-u w Hadze stanowić będzie nie tylko ocenę prawną zbrodni popełnionej w 2017 roku przez władze w Naypyidaw na muzułmańskiej mniejszości etnicznej Rohingya –ale także kamień milowy w kwestii uznawania za ludobójstwo rozmaitych czynów karalnych, popełnianych przez różne państwa w różnych punktach świata. Liczba oskarżeń o ludobójstwo w ostatnich latach rośnie wykładniczo; orzeczenie MTS pozwoli na przynajmniej wstępne rozróżnienie między tymi, które wydają się uzasadnione, a pozostałymi, bezzasadnymi czy wręcz oszczerczymi.
Inaczej niż w przypadku innych zbrodni wojennych czy przeciwko ludzkości, podstawą do uznania, że jakiś czyn miał znamiona ludobójstwa, zależy nie od ustaleń na temat samej zbrodni – takich jak liczba ofiar czy też to, czy byli to cywile, czy kombatanci – lecz od motywacji sprawców. Na mocy ONZ-owskiej Konwencji o jego zapobieganiu i karaniu, za ludobójstwo można uznać jedynie „czyny dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych, jako takich”. Co więcej, wcześniejsze orzeczenie Trybunału dodało, że domniemanie istnienia owego zamiaru musi być „jedynym rozsądnym wnioskiem” wynikającym z materiału dowodowego.
Czy Haga zmieni definicję ludobójstwa?
Jak się wydaje, czyny, które Gambia podnosi w swej skardze przeciw Mjanmie, choć zbrodnicze same w sobie, nie spełniają tych kryteriów. Wymierzona w Rohingya kampania czystek etnicznych doprowadziła do ucieczki przynajmniej 730 tysięcy z nich za granicę. Towarzyszyły jej rzezie cywilów, w których zginęło do 40 tysięcy osób, masowe gwałty i podpalenia całych wsi.
Rządząca w Rangunie junta miała jednak na celu raczej doprowadzenie do ucieczki Rohingyów z Mjanmy, a nie wymordowanie ich, choćby i „w części”.
By orzec inaczej, Trybunał musiałby albo znaleźć nowe dowody w przedstawionym przez Gambię materiale dowodowym, albo inaczej zinterpretować samą zbrodnię ludobójstwa. To pierwsze wydaje się mało prawdopodobne, to drugie jednak jest możliwe. Definicje czynów zakazanych ulegają stałym zmianom; na przykład w bieżącym stuleciu radykalnie poszerzona została definicja gwałtu. Gdyby więc MTS dokonał takiej rewizji, nie byłoby w tym z prawnego punktu widzenia nic niezwykłego.
Jest mało prawdopodobne, by Trybunał uznał, że można udowodnić władzom w Rangunie chęć wymordowania Rohingya „jako takich”. Nie istnieje żaden dokument, który jedoznacznie by to potwierdził. Zaś nawet najbardziej krwiożercze deklaracje przedstawicieli władz lub ich zwolenników dają się interpretować jako retoryka, a nie wskazówki działania. Do dziś zresztą wśród historyków trwa spór na temat bezpośredniej odpowiedzialności Adolfa Hitlera za Zagładę, mimo że fakt ludobójstwa Żydów przez III Rzeszę jest niepodważalny.
Trybunał mógłby też oprzeć orzeczenie na tym, że Konwencja, uważając za ludobójstwo także „zniszczenie… grup… w części”, nie precyzuje, jak duża miałaby być ta część. Gdyby ustawodawca chciał, by była ona znacząca, to by wprowadził do tekstu Konwencji stosowne słownictwo. Przy jego braku nawet zamordowanie jednej osoby z ludobójczych pobudek stanowić by mogło ludobójstwo – a kolejne rzezie Rohingya niewątpliwie były powodowane chęcią wyniszczenia akurat tych części ich narodu. Tyle tylko, że taką interpretację MTS już wcześniej odrzucił, oddalając wniosek Chorwacji o uznanie Serbii winnej ludobójstwa: Trybunał orzekł, że udowodnione przez Chorwatów rzezie cywilów nie spełniają kryteriów definicji z Konwencji.
Co oznaczałyby zmiany definicji „ludobójstwa”
Najłatwiej byłoby Trybunałowi, gdyby chciał orzec, że Mjanma jest winna – i wycofać się z wymogu, by ludobójcza intencja była „jedynym rozsądnym wnioskiem” wynikającym z materiału dowodowego. Takiej zmiany orzeczniczej domagają się organizacje praw człowieka, jak Amnesty International, czy państwa stowarzyszone z wnioskiem o uznanie skarżonego państwa winnym, jak Irlandia. Twierdzą oni, że ludobójcza intencja może współistnieć z innym motywem, na przykład z postrzeganą przez sprawcę wojskową koniecznością.
To, że głosy takie powstały nie w związku z wnioskiem Gambii przeciw Mjanmie, lecz z późniejszym wnioskiem RPA przeciw Izraelowi, jest merytorycznie bez znaczenia.
Gdyby jednak sędziowie Trybunału przychylili się do tych postulatów i uznali Mjanmę winną ludobójstwa, skutki byłyby dalekosiężne.
Takie orzeczenie oznaczałoby bowiem, że każda śmierć cywili wykraczająca poza taką, którą prawo wojny uznaje za dopuszczalną w oparciu o kryterium proporcjonalności, stanowić może ludobójstwo.
Byłoby to jednak dość zdumiewające, zważywszy, że w prawie międzynarodowym zbrodnie takie są już znane jako eksterminacja; by ją orzec, nie jest konieczne dochodzenie pobudek sprawców. Dodatkowa, merytorycznie wątpliwa kwalifikacja takich czynów jako ludobójstwo nie jest więc do ich ścigania konieczna.
Postrzeganie historii może się zmienić
Zaś rezygnacja z kryterium intencji zmieniłaby w sposób zasadniczy historyczne oceny minionych wojen, z których każda musiałaby zostać uznana za ludobójczą. Każdej bowiem towarzyszyły zbrodnie podobne do tych, których ofiarą padli Rohingya. Szczególnie znaczące byłoby to w odniesieniu do II wojny światowej, która stałaby się, choćby ze względu na alianckie naloty na Niemcy, wojną dwustronnie ludobójczą.
Polska ocena rzezi wołyńskiej jako ludobójstwa zyskałaby potwierdzenie, ale zarazem Polskę można by oskarżyć o ludobójstwo w związku z powojennymi wpędzeniami Niemców, a zapewne też i z akcją „Wisła”.
Specyfika Zagłady uległaby zatarciu, a z nią specyfika innych, wcześniejszych lub późniejszych ludobójstw, takich jak turecka rzeź Ormian, Hołodomor, czy mordy popełnione przez Hutu lub Czerwonych Khmerów. To zaś oznaczałoby, że szczególne potępienie, jakie nadal towarzyszy ludobójstwu, musiałoby osłabnąć, tak jak osłabło nasze potępienie zbrodni wojennych czy zbrodni przeciwko ludzkości. Jak tu się bowiem oburzać na okrucieństwa, których dopuszczają się wszyscy?
Takie prawdopodobne stępienie wrażliwości byłoby jednak kwestią czasu; na razie bowiem oskarżenie o ludobójstwo nadal budzi ogromne potępienie, co widać choćby w przypadku oskarżeń pod adresem Izraela. Analogiczne oskarżenia wobec Mjanmy, zauważmy, żadnych takich efektów publicznych nie spowodowały. Zaś jeśli Mjanma uznana by została winną, to wydatnie wzrosłoby prawdopodobieństwo podobnego orzeczenia wobec Izraela; stanowisko MTS w tej sprawie spodziewane jest najwcześniej w 2028 roku.
Dotychczas MTS był konserwatywny
Tyle że dotychczasowe orzecznictwo Trybunału nie daje podstaw do oczekiwania, że w kwestii Mjanmy uzna on powództwo Gambii. MTS do tej pory unikał uznawania państw winnymi ludobójstwa. Wniosek Chorwacji przeciwko Serbii, jak widzieliśmy, oddalił. W przypadku podobnego wniosku Bośni MTS uznał wprawdzie, zgodnie z wcześniejszym wyrokiem Międzynarodowego Trybunału Karnego ds. Jugosławii, że w Srebrenicy wojska bośniackiej Republiki Serbskiej dokonały ludobójstwa. Ale uznał też, że Serbia, choć wojska te uzbroiła i finansowała, nie ponosi odpowiedzialności za tę zbrodnię, a jedynie za to, że jej ani nie zapobiegła, ani nie ukarała.
Z kolei wniosek Rosji przeciwko Ukrainie o rzekome dokonanie ludobójstwa Rosjan w Donbasie Trybunał oddalił. Zaś wniosku Sudanu przeciwko ZEA o wspieranie ludobójstwa,popełnianego jakoby przez walczące z rządem centralnym Siły Szybkiego Wsparcia, MTS nawet nie rozpatrzył – bowiem Emiraty, przystępując do Konwencji o ludobójstwie, zastrzegły, że nie uznają jurysdykcji Trybunału. Sprawa wspierania przez Emiraty wysoce jednak prawdopodobnego ludobójstwa powróciła niedawno, nie na wokandę Trybunału, lecz na forum ONZ, gdzie bardzo zaszkodziła kandydaturze ambasadorki tego państwa na stanowisko sekretarza generalnego organizacji.
MTS w Hadze był więc do tej pory w swym orzecznictwie w sprawach o ludobójstwo bardzo konserwatywny. Gdyby orzekł, że Mjanma jest winna, byłby to radykalny zwrot, wymagający także zerwania z wcześniejszym orzecznictwem samego Trybunału.
Niezależnie od rzeczywistych pobudek sędziów, decyzja taka byłaby interpretowana jako przygotowywanie gruntu pod przyszłe orzeczenie w sprawie Izraela. Rzeczywiście, gdyby Mjanma została uznana winną, trudno byłoby w sprawie Izraela orzec inaczej. Tyle tylko, że takie orzeczenie otworzyłoby drogę do lawiny dalszych analogicznych wniosków. Iran mógłby wówczas skarżyć USA i Izrael za skutki bombardowań w ostatniej wojnie, a zapewne też i Arabię Saudyjską za jej wojnę w Jemenie. Ukraina mogłaby oskarżyć o ludobójstwo Rosję, Erytrea i Etiopia mogłyby się skarżyć nawzajem za wojnę w Tigraju, zaś Rwanda i Kongo za wojnę na kongijskim pograniczu. Przykłady konfliktów, które po ewentualnym uznaniu Mjanmy za ludobójcę także mogłyby być uznane za ludobójcze, można by mnożyć.
Granice skuteczności MTS
Taka lawina wniosków, niezależnie od tego, czy zostałyby przyjęte do rozpatrzenia, i jakie byłyby ostateczne w ich sprawach orzeczenia, z całą pewnością przyczyniłaby się do dalszej banalizacji samego pojęcia ludobójstwa. To oczywiście nie jest zmartwienie Trybunału, który musi jedynie dbać o to, by jego orzeczenia zgodne były z materiałem dowodowym i obowiązującym prawem. Ewentualne orzeczenie o winie nie musi też być wielkim zmartwieniem dla państw uznanych za ludobójcze. Trybunał nie ma żadnej egzekutywy, zaś możliwe sankcje mogłyby spotkać państwa jedynie ze strony państw demokratycznych:Chiny, główny sojusznik junty w Mjanmie, zapewne niezbyt by się orzeczeniem Trybunału przejęły. W przypadku Izraela, zależnego ekonomicznie od wymiany z UE i USA, oczywiście byłoby inaczej, ale polityczne efekty orzeczenia także nie powinny być zmartwieniem Trybunału.
Można by wręcz uznać, że nie powinny to być zmartwienia nie tylko Trybunału, ale w ogóle nikogo – bo przecież dobrze by było, gdyby wszyscy sprawcy śmierci cywilów zostali osądzeni i napiętnowani. Tyle tylko, że pamiętajmy, iż MTS ścigać może jedynie państwa, a nie na przykład organizacje terrorystyczne. I że demokracje, tocząc wojny, starają się zabezpieczyć przed ich skutkami swą ludność cywilną, a terroryści się nie znajdują pod analogiczną presją.
Innymi słowy, model militarny – oparty na atakach na przeciwnika odpalanych ze skupisk ludności cywilnej – okazać się może niezmiernie skuteczny. Atakowanych mają chronić schrony i systemy antyrakietowe, atakujących zaś obawa atakowanych, że za swą odpowiedź oskarżeni być mogą o ludobójstwo. Oskarżeniami takimi zaś niezbyt będą się przejmowali ci, którzy dokonywać będą rzezi własnej ludności. Wszystko to dzieje się niezależnie od tego, że intencje tych, którzy oskarżenia takie wysuwają, mogły być jak najlepsze.
Jak to w nieśmiertelnych słowach opisał były rosyjski premier Wiktor Czernomyrdin: „Chcieliśmy jak najlepiej, a wyszło jak zawsze”.