Pierwsze tygodnie Łukasza Gibały na stanowisku prezydenta Krakowa upłynęły pod znakiem tragedii. Gibała zareagował tak, jak w takiej chwili reagować należy – ogłosił żałobę, odwołał miejskie obchody Święta Niepodległości i zapewnił, że „przemoc nie zmieni tego, jakim jesteśmy miastem”.
Tydzień później pokazał jednak także styl, który zaprowadził go do ratusza. Gdy nikt z rodziny nie zgłosił się po ciało zamachowca, a obowiązek pochówku spadał na miasto, zapowiedział, że zamiast wyprawiać pogrzeb na koszt Krakowian, wystąpi o przekazanie zwłok Collegium Medicum UJ na cele naukowe. Gest trafiał w nastroje, ale zanim ktokolwiek sprawdził, czy da się go wykonać, uczelnia oznajmiła, że żaden wniosek do niej nie wpłynął. Z opinii prawnej wynikało, że decyzja w ogóle nie należy do prezydenta, a dzień później po ciało zgłosił się ktoś z bliskich. Tak wygląda polityka bez partii: szybka, wyczulona na nastroje wyborców, pozbawiona zarówno zaplecza, jak i hamulców.
Wygrana anty-KO?
11 października, za czwartym podejściem, Łukasz Gibała został prezydentem Krakowa, zdobywając 62,12 procent głosów. Monika Piątkowska, senatorka popierana przez KO i PSL, uzyskała 37,88 procent. Między turami Gibała zyskał ponad 68 tysięcy głosów, a Piątkowska niespełna 22 tysiące. Porażka dopełniła to, co zaczęło się w maju, gdy ponad 170 tysięcy Krakowian zagłosowało za odwołaniem ze stanowiska prezydenta Aleksandra Miszalskiego z KO – więcej niż oddało na niego głos dwa lata wcześniej.
Według exit poll Ipsosu ci, którzy w pierwszej turze głosowali na Michała Drewnickiego, kandydata PiS-u, i wzięli udział w drugiej, niemal w całości przeszli do Gibały: stanowili 16,8 procent jego elektoratu w drugiej turze i tylko 0,9 procent elektoratu Piątkowskiej. Choć spodziewano się takiego wyniku, trochę on jednak dziwi. Jak zauważyła politolożka Anna Materska-Sosnowska, „większym determinantem jest bycie anty-KO niż pomyślenie, że Gibała był posłem PO czy Ruchu Palikota”.
Czy elektorat KO chce ukarać KO?
Od drugiej tury powraca jedno pytanie.
Czy największym zagrożeniem dla KO nie jest dziś PiS, tylko negatywna partyjność, która teraz znalazła inne ujście? Kandydat spoza duopolu pozwala ukarać KO bez głosowania na PiS.
Uważam, że ta diagnoza jest trafna, ale to tylko połowa prawdy. Kraków nie tylko pokazuje, dokąd może popłynąć niechęć do KO. Ale także to, co dzieje się z KO, gdy zabraknie PiS-u, przeciwko któremu można by mobilizować wyborców.
O negatywnej partyjności politolodzy mówią wtedy, gdy tożsamość polityczną wyznacza to, przeciwko komu się jest. Alan Abramowitz i Steven Webster pokazali na przykładzie amerykańskich wyborców, że rosnąca lojalność zwolenników partii wynikała nie z silniejszego przywiązania do własnego obozu, lecz z coraz większej wrogości wobec drugiego. Sabrina Mayer odnalazła ten sam mechanizm w siedemnastu europejskich systemach proporcjonalnych, gdzie negatywna partyjność podnosiła frekwencję o mniej więcej dziewięć punktów procentowych.
Polska polityka od dwudziestu lat jedzie na tym paliwie, a KO jest jego głównym beneficjentem.
To mobilizacja przeciwko PiS-owi wyniosła frekwencję w 2023 roku do rekordowych od upadku komunizmu 74,38 procent.
Negatywna partyjność to jednak uczucie, które szuka dla siebie politycznego wyrazu, czyli partii, na którą można zagłosować. W duopolu jedyną siłą zdolną rzeczywiście pokonać KO było PiS, partia, której wielu przeciwników KO również nie lubi.
Kto nie lubi PiS-u?
Jak duża jest ta grupa? W sondażu, który przeprowadziłem w maju 2026 roku, respondenci oceniali wyborców poszczególnych partii na termometrze uczuć. Wobec wyborców KO więcej chłodu niż ciepła czuło 40 procent badanych, wobec wyborców PiS-u – 50 procent.
PiS wciąż jest obozem bardziej nielubianym i to pozostaje największym atutem KO.
Jednak tylko co trzecia osoba niechętna wyborcom KO zamierzała głosować na PiS. Co piąta nie poszłaby na wybory, niemal tyle samo wybrałoby Konfederację, a co ósma — Konfederację Korony Polskiej (KKP) Grzegorza Brauna. Chłód wobec wyborców KO czuły dwie trzecie wyborców Konfederacji, a wobec wyborców PiS — tylko jedna trzecia.
Niechęć do KO nie ogranicza się przy tym do prawicy. Czuła ją połowa wyborców Razem i dwie piąte zamierzających głosować na PSL lub Polskę 2050, choć już tylko co ósmy wyborca Lewicy.
Przestroga?
Wybory w Krakowie pokazują, co się dzieje, gdy ta niechęć znajduje ujście inne niż PiS. Według Ipsosu już w pierwszej turze Gibała przejął większość krakowskiego elektoratu Konfederacji, a także część wyborców Nowej Lewicy, PiS-u, a nawet KO. Poparła go też ponad jedna trzecia tych, którzy w drugiej turze wyborów prezydenckich w 2025 roku głosowali na Rafała Trzaskowskiego, i 52,6 procent wyborców Karola Nawrockiego.
Piątkowska pozostała zamknięta w twardym elektoracie KO: 94,2 procent jej wyborców głosowało wcześniej na Trzaskowskiego. W drugiej turze wyborcy Razem poparli Gibałę w stosunku ponad dwa do jednego, a nawet wyborcy kandydata Lewicy poparli Piątkowską zaledwie mniej więcej w proporcji trzy do dwóch.
Druga połowa prawdy dotyczy tego, czego Piątkowska nie była w stanie zrobić. Od dekady najmocniejszą kartą KO jest perspektywa powrotu PiS-u do władzy. W drugiej turze w Krakowie nie było kandydata PiS-u, więc ten strach nie miał punktu zaczepienia. KO próbowała podnieść stawkę, a Donald Tusk przyjechał do miasta na spotkanie wyborcze. Ale im wyższa była stawka, tym bardziej wybory – jak to często bywa z drugimi turami – stawały się referendum. I to nie w sprawie kandydatki, lecz samej KO. Nie było to zresztą nic nowego. W drugiej turze w 2024 roku również zabrakło kandydata PiS-u; partia namawiała wtedy przede wszystkim, by nie głosować na Miszalskiego, a Gibała przegrał z nim zaledwie o 5434 głosy.
Nie powtarzajmy błędów Brazylii
Ostrzegawczym przykładem jest Brazylia. W latach 1994–2014 dwa pierwsze miejsca we wszystkich wyborach prezydenckich zajmowali kandydaci Partii Pracujących (PT) i socjaldemokratów z PSDB. Niechęć do PT, zwana antipetismo, płynęła do PSDB.
Ale w 2018 roku niechęć ta znalazła inne ujście. Mario Fuks, Ednaldo Ribeiro i Julian Borba wykazali, że odrzucenie partii – zarówno antipetismo, jak i szersza niechęć do głównego nurtu – odegrało ważną rolę w głosowaniu na Jaira Bolsonaro. Kandydat PSDB zdobył jedynie 4,76 procent, a Bolsonaro pokonał Fernanda Haddada z PT stosunkiem 55 do 45.
Gdy negatywna partyjność znajduje nowe ujście, pierwszą ofiarą pada partia, która dotąd budowała na niej swój wizerunek.
Dla przykładu, w Krakowie 17,5 procent Drewnickiego to drugi najgorszy wynik PiS-u w wyborach na prezydenta miasta. Przegrywa jednak także ten, przeciwko komu ta niechęć jest skierowana.
Wybory w Krakowie wskazówką na 2027?
Czy wybory w Krakowie zapowiadają rok 2027? PiS chciałoby w to wierzyć: Jarosław Kaczyński komentował wynik na tle hasła „Byle nie Tusk”, które w klasycznym stylu negatywnej partyjności streszcza jej istotę. Są jednak dobre powody do ostrożności.
W Krakowie druga tura zrobiła dokładnie to, czego negatywna partyjność potrzebuje najbardziej: sprowadziła wybór do alternatywy „KO albo nie-KO”. Jednak w systemie proporcjonalnym głosy przeciwko KO rozkładają się na kilka partii, a prawdziwa druga tura, czyli tworzenie koalicji, odbywa się dopiero po wyborach. Przeciwnik KO, który nie lubi PiS-u, głosując na Konfederację czy KKP, najpewniej pomoże zbudować rząd z udziałem PiS-u. To dylemat, którego w Krakowie nie było.
Nie ma też ogólnopolskiego Gibały: zapowiedział, że nie wstąpi do żadnego istniejącego ugrupowania ani nie założy własnego. Wyborcy odrzucający obie strony są z nami od dekady, od Pawła Kukiza w 2015 roku po Szymona Hołownię w 2020, ale ich ugrupowania zwykle słabły albo zostawały wchłonięte przez jeden z bloków. Trzecia Droga miała przecież być w 2023 roku ujściem dla przeciwników PiS-u niechcących głosować na KO, a skończyła – choć niezbyt wygodnie – w rządzie Tuska.
Ta logika jednak obowiązuje także w skali kraju. Druga tura wyborów prezydenckich w 2025 roku pokazała to dobitnie: Trzaskowski wygrał pierwszą turę i przegrał drugą, gdy wyborcy Sławomira Mentzena i Grzegorza Brauna stanęli za Nawrockim. Wniosek jest taki, że
KO wygrywa wybory, które są referendum w sprawie PiS-u, a przegrywa te, które stają się referendum w sprawie KO.
Wybory 2027 będą rozliczać KO
Wybory w 2027 roku będą rozliczeniem dla KO, która będzie bronić czterech lat rządów. Z kolei PiS, osłabione odejściem blisko czterdziestu posłów do Rozwoju Plus Mateusza Morawieckiego, miał w październiku w sondażach od 17 do 25 procent. A w jednym sondażu obie Konfederacje miały razem nawet więcej niż partia Kaczyńskiego.
Im słabiej wygląda PiS, tym mniej wiarygodna jest groźba jego powrotu i tym bardziej wybory dotyczą KO.
Odpowiedź na pytanie, czy wybory w Krakowie dają nam przedsmak 2027 roku, brzmi: tak, ale z zastrzeżeniem. Największym zagrożeniem dla KO nie jest silne, lecz właśnie słabe PiS – wybory, w których PiS przestaje być tym, o co toczy się gra. Elektorat KO spaja niechęć do PiS-u, a to spoiwo działa tylko dopóty, dopóki PiS jest wiarygodnym pretendentem do władzy.
Dlatego KO ma interes w tym, by konflikt z PiS-em pozostawał w centrum polityki. Nawet pierwsza reakcja Donalda Tuska na porażkę była wymierzona w PiS: blisko 40 procent dla KO to „za mało, żeby wygrać, wystarczająco, żeby zamknąć usta politykom PiS-u i Konfederacji”. Ta strategia ma jednak własne koszty.
Kraków nie mówi nam, kto wygra w 2027 roku. Daje za to obecnie rządzącym przedsmak tego, co ich czeka, jeśli wyborcy będą musieli zastanowić się, dlaczego mają głosować na KO – a nie dlaczego mają nie głosować na PiS. Nie jest to jednak dobra wiadomość także dla PiS-u. Największą szansą partii jest być jedyną wiarygodną alternatywą dla KO, a Kraków pokazuje, że niekoniecznie nią jest. Zwycięstwo Gibały sugeruje, że najbardziej wiarygodną alternatywą może wcale nie być żadna partia.
