We wrześniu 2025 roku, nakładem wydawnictwa Thesis – należącego do międzynarodowego koncernu Penguin Random House – ukazała się książka „Why Fascists Fear Teachers: Public Education and the Future of Democracy” autorstwa Randi Weingarten. Choć publikacja ta stanowi książkowy debiut autorki, wpisuje się ona w długą i znaczącą tradycję amerykańskiej refleksji nad edukacją publiczną jako jedną z kluczowych instytucji porządku demokratycznego, a zarazem jako obszarem szczególnie podatnym na presję polityczną, ideologiczną i rynkową. Weingarten stawia pytanie nie tylko o kondycję szkoły jako instytucji, lecz – co ważniejsze – o społeczne mechanizmy podtrzymywania demokracji liberalnej w warunkach narastającej polaryzacji, radykalizacji języka publicznego i coraz wyraźniejszych autorytarnych pokus.

Dlaczego faszyści boją się nauczycieli

Autorka nie występuje w roli akademickiej badaczki w tradycyjnym rozumieniu. Jest prawniczką, byłą nauczycielką nowojorskiej szkoły średniej oraz – od 2008 roku – przewodniczącą American Federation of Teachers [Amerykańskiej Federacji Nauczycieli], jednej z największych organizacji związkowych w amerykańskim sektorze edukacji. Ta wielowymiarowa biografia – łącząca doświadczenie pracy w klasie szkolnej, pełnienie najwyższych funkcji w ogólnokrajowej organizacji związkowej oraz długofalowe zaangażowanie obywatelskie – w istotny sposób determinuje perspektywę książki.

„Why Fascists Fear Teachers” nie jest, na co wskazuje autorka, rozprawą naukową ani systematycznym studium teoretycznym, lecz świadomą interwencją publiczną: eseistycznym głosem wyrastającym z praktyki i reagującym na konkretne konflikty społeczne, których stawką jest kształt demokracji w XXI wieku.

Weingarten osadza swoją diagnozę w kontekście nasilających się w Stanach Zjednoczonych sporów wokół edukacji publicznej, które szczególnie zaostrzyły się w pierwszych miesiącach drugiej kadencji prezydenta Donalda Trumpa. Spory te obejmowały kontrolę treści programowych, autonomię nauczycieli, finansowanie szkół, a także zakres ingerencji władz politycznych w funkcjonowanie lokalnych systemów oświaty. Autorka interpretuje je nie jako serię oderwanych od siebie „wojen kulturowych”, lecz jako element szerszego procesu autorytaryzacji – rozumianego nie jako nagłe zerwanie z demokracją, lecz jako stopniowa, często maskowana erozja jej instytucjonalnych i kulturowych fundamentów.

Wojna o symbole 

Szczególnie wyrazistym przykładem tego procesu są działania konserwatywnej organizacji Moms for Liberty, która w ostatnich latach odegrała istotną rolę w lokalnych sporach o edukację. Pod hasłami „praw rodzicielskich” i „ochrony dzieci” organizacja ta aktywnie działa na rzecz usuwania książek z bibliotek szkolnych, ograniczania nauczania historii rasizmu i nierówności społecznych oraz wywierania presji na nauczycieli i dyrekcje szkół. Weingarten interpretuje tego typu inicjatywy nie jako oddolny sprzeciw wobec rzekomej „indoktrynacji”, lecz jako element szerszej strategii politycznej, zmierzającej do podporządkowania szkoły jednej wizji kulturowej i moralnej. W tym sensie szkoła staje się polem bitwy o władzę symboliczną: o to, kto ma prawo definiować historię, tożsamość i granice wspólnoty.

Autorytaryzm a edukacja publiczna

Centralnym problemem książki pozostaje pytanie, dlaczego ruchy autorytarne – zarówno te w przeszłości, jak i współczesne – wykazują tak wyraźną wrogość wobec nauczycieli oraz systemów edukacji publicznej. Odpowiedź Weingarten jest jednoznaczna: szkoła publiczna pełni funkcję formacji obywatelskiej. Kształtuje kompetencje i postawy niezbędne dla funkcjonowania demokracji liberalnej – zdolność krytycznego myślenia, umiejętność kwestionowania władzy, empatię społeczną, uznanie pluralizmu oraz orientację na dobro wspólne. Kompetencje te pozostają w zasadniczej sprzeczności z logiką systemów autorytarnych, opartych na centralizacji władzy, homogenizacji kulturowej oraz ograniczaniu autonomii jednostki.

Argumentacja Weingarten wyraźnie koresponduje z analizami czołowych współczesnych amerykańskich public intellectuals, zajmujących się badaniem autorytaryzmu i faszyzmu. Autorka – choć nie zawsze wprost i systematycznie – odwołuje się do intuicji obecnych w pracach badaczy takich jak Timothy Snyder, Jason Stanley, Ruth Ben-Ghiat czy Anne Applebaum. W ich ujęciach autorytaryzm rzadko zaczyna się od przemocy fizycznej, znacznie częściej rozpoczyna się od delegitymizacji instytucji wiedzy, podważania autorytetu ekspertów, ataku na edukację i stopniowego zawężania pola dopuszczalnej debaty publicznej. Szkoła – jako przestrzeń uczenia się krytycznego myślenia i pluralizmu – staje się w tym procesie naturalnym celem.

Z tej perspektywy edukacja publiczna jawi się jako jedno z kluczowych pól konfliktu politycznego – obok mediów, sądownictwa czy instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Weingarten przekonująco pokazuje, że systematyczne osłabianie szkolnictwa publicznego poprzez chroniczne niedofinansowanie, prywatyzację, delegitymizację zawodu nauczyciela oraz ideologiczne ingerencje w programy nauczania prowadzi do długofalowej erozji zdolności społeczeństwa do samoobrony przed autorytaryzmem. Gdy edukacja przestaje być dobrem publicznym, a zostaje podporządkowana logice rynkowej lub partykularnym interesom politycznym, demokracja traci jeden ze swoich podstawowych mechanizmów reprodukcji – wychowanie świadomych, krytycznie myślących obywateli.

Edukacja jako narracja polityczna

Na szczególną uwagę zasługuje aktualność tej diagnozy. Autorka omawia ograniczanie roli federalnego Departamentu Edukacji, spory wokół finansowania szkół, cenzurowanie treści dotyczących historii; różnorodności, równości szans, oraz włączania (czyli, tak demonizowanego przez obecną administrację amerykańską, DEI – Diversity, Equity, and Inclusion), a także ekspansję rozwiązań prywatyzacyjnych, takich jak charter schools (szkoły czarterowe) czy school vouchers (bony oświatowe). W ten sposób książka pełni funkcję syntetycznego komentarza do bieżących debat publicznych, przypominając, że edukacja nie jest neutralną sferą administracyjną, lecz przestrzenią walki o definicję obywatelstwa, pamięci zbiorowej i wspólnoty politycznej.

Pod względem formy „Why Fascists Fear Teachers” ma charakter eseistyczno-narracyjny. Weingarten łączy analizę procesów systemowych z relacjami nauczycieli, rodziców i uczniów oraz własnym doświadczeniem zawodowym. Takie ujęcie tematu nadaje książce dużą siłę perswazyjną i czyni ją dostępną dla szerokiego grona czytelników, choć jednocześnie oznacza rezygnację z precyzyjnej konceptualizacji pojęć takich jak faszyzm czy autorytaryzm. Pojęcia te bywają używane szeroko, momentami w sposób retoryczny – co może budzić zastrzeżenia bardziej akademickich odbiorców, lecz nie osłabia zasadniczego przesłania książki.

Prezentowana publikacja może stanowić wartościową uzupełniającą lekturę w ramach zajęć z socjologii edukacji, pedagogiki społecznej, edukacji obywatelskiej oraz studiów nad demokracją. Jej argumentacja pozostaje w dialogu z klasycznymi ujęciami kapitału społecznego, edukacji krytycznej oraz demokracji deliberatywnej, prowokując do namysłu nad rolą szkoły jako kluczowej instytucji społecznej.

Nie tylko USA

Na koniec warto podkreślić, że, w moim przekonaniu, książka Weingarten wykracza daleko poza kontekst amerykański. Jej przesłanie jest szczególnie czytelne z perspektywy Europy Środkowo-Wschodniej – regionu, który historycznie doświadczył zarówno totalitaryzmu, jak i długotrwałych procesów erozji autonomii szkoły. W polskim kontekście pytania o kontrolę programów nauczania, o miejsce nauczyciela w strukturze władzy oraz o rolę edukacji w kształtowaniu obywatelskiej podmiotowości brzmią wyjątkowo znajomo. Historia uczy bowiem, że tam, gdzie władza zaczyna bać się nauczycieli, tam demokracja znajduje się już w defensywie.

„Why Fascists Fear Teachers” jest więc nie tylko diagnozą amerykańskich sporów o szkołę, lecz także, jak to ujmuje Weingarten, „ostrzeżeniem” o uniwersalnym charakterze. Przypomina, że przyszłość demokracji nie rozstrzyga się wyłącznie w parlamentach i sądach, lecz również – a może przede wszystkim – w szkolnych klasach. To tam kształtuje się zdolność do myślenia krytycznego, do rozumienia różnicy i do stawiania oporu wobec władzy, która chciałaby mieć monopol na prawdę.

Książka:

Randi Weingarten, „Why Fascists Fear Teachers: Public Education and the Future of Democracy”, Penguin Random House, Nowy Jork 2025.